Ο Κ.Θ. Δημαράς και οι λόγιοι {LF}του Μεσοπολέμου

Ο Κ.Θ. Δημαράς, από τις εμβληματικότερες μορφές των ελληνικών γραμμάτων για τον 20ό αιώνα, σφράγισε μια ολόκληρη σχολή σκέψης τόσο στην ιστορία όσο και στη λογοτεχνία. Ο «δάσκαλος χωρίς έδρα», όπως τον χαρακτηρίζει η Βενετία Αποστολίδου, έφερε στο προσκήνιο με τον χαρακτηριστικό τρόπο γραφής του τη διάδραση μεταξύ των δύο. Η χρήση των τεκμηρίων της γραμματείας ως ιστορικά δημιούργησε μια σχολή γραφής και σκέψης που έδωσε πολύ σημαντικά έργα από τον ίδιο αλλά και από επιγόνους του.

Ο επίκουρος καθηγητής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης Γιάννης Δημητρακάκης στο καινούργιο του βιβλίο μελετά διεξοδικά τον πρώιμο Δημαρά και τις ιδεολογικές του αφετηρίες και κυρίως τις ιδεολογικές του μεταβολές, μια διαδικασία όχι ανοίκεια για διανοούμενους Ελληνες και Ευρωπαίους που αναπτύχθηκαν και εξελίχθηκαν κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου.

Αν υπάρχει κατά συνέπεια ένας προπολεμικός και ένας μεταπολεμικός Δημαράς, ο Δημητρακάκης οριοθετεί τον πρώτο με μεγάλη ακρίβεια: «Για τον Δημαρά ο αστός εκπροσωπεί πρωτίστως τον πολιτισμό των Νέων Χρόνων και δευτερευόντως μια συγκεκριμένη κοινωνική τάξη. Επικρίνοντας τον αστικό πολιτισμό ο συγγραφέας επί της ουσίας έρχεται σε αντίθεση με τις κοσμοθεωρητικές αρχές της νεωτερικότητας. Ο νεανικός Δημαράς είναι ένας αντιμοντέρνος, ένας πολέμιος του νεωτερικού κόσμου, βρίσκεται στους “αντίποδες του Διαφωτισμού” και καταφάσκει στη “μεσαιωνική θεοκρατία”».

Ο Δημητρακάκης ανιχνεύει στον πρώιμο ή νεανικό Δημαρά μια σύνδεση με τη χριστιανική μήτρα της Ευρώπης, έναν Δημαρά που κοιτάζει με «κοινοτιστική συμπάθεια» – δική μας η έκφραση – τον Μεσαίωνα, προσεγγίζει τη Χριστιανική Ευρώπη μέσω του Καθολικισμού, αντιμετωπίζει τον αρχαίο ελληνικό κόσμο με επιφύλαξη θεωρώντας ότι κομίζουμε από αυτόν όπως αναφέρει, «τον καυτερό λίβα του ορθολογισμού» της κλασικής Αθήνας. Μοιάζει ίσως περίεργο ότι στην «αντιπαράθεση» ορθολογισμού έναντι λυρισμού ο πρώιμος Δημαράς επιλέγει τον λυρισμό γιατί αλλιώς πιστεύει ότι καταστρέφεται η ποίηση όπως επισημαίνει και ανιχνεύει μέσα από τα κείμενά του ο Δημητρακάκης στην εις βάθος έρευνά του. Φέρνει επίσης στην επιφάνεια το δίλημμα του Δημαρά ανάμεσα στον ορθό λόγο των Χριστιανών και «τον υπερφυσικό» των Χριστιανών (είναι με τον δεύτερο που τάσσεται αναφανδόν ο πρώιμος Δημαράς).

Ο Δημητρακάκης εντοπίζει επίσης εκείνες τις επιρροές που στρέφουν τον νεαρό Δημαρά προς τον Χριστιανισμό μέσω μάλιστα της Καθολικής Εκκλησίας – θυμίζοντας τον Παπατσώνη – αφού θεωρεί ότι η Ορθόδοξη Εκκλησία συμβιβάστηκε με την αστική τάξη. Μια επίκαιρη αναφορά και στο σήμερα είναι ότι ο Πάπας Λέων ΙΓ’ αποτέλεσε σύμφωνα με τον Δημητρακάκη ένα σημείο έμπνευσης για τον Δημαρά.

Η μεταστροφή του Δημαρά στο διανοητικό πεδίο έρχεται το 1936-45, δηλαδή στην πιο σκοτεινή περίοδο της Ευρώπης. Η άνοδος και επικράτηση του φασισμού και ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος έχουν ένα αντινεωτερικό περιεχόμενο που σύμφωνα με τον Δημητρακάκη απονομιμοποιεί την αντινεωτερική κριτική του Δημαρά.

Ο Δημαράς αναγνωρίζει τον «αρχαίο ανθρωπισμό» – όχι όμως τον Διαφωτισμό – και συνδέει τον Ελληνισμό και με την Αρχαιότητα. Η αναγνώριση του Κοραή εκ μέρους του είναι ένα σημαντικό βήμα σε αυτή τη κατεύθυνση. Μετά το τέλος του πολέμου θα κλείσει και το κεφάλαιο της κριτικής της νεωτερικότητας από τον Δημαρά.

Το βιβλίο έχει και άλλα ιδιαίτερα κεφάλαια όπως τις θρησκευτικές και κοινωνικές αναζητήσεις του Δημαρά και την αναζήτηση ενός τρίτου δρόμου πέρα από τον Χριστιανισμό και τον Κομμουνισμό, που να συνδυάζει και τον «ατομισμό» και τον «κοινωνισμό» – αν και αποστρεφόταν τον κομμουνισμό –, την επαφή του με προσωπικότητες όπως ο Μπρατσιώτης και ο Τσιριντάνης που προσπάθησαν να φέρουν μια ανανέωση στη χριστιανική πρακτική μέσω μιας χριστιανικής δράσης εντός της κοινωνίας, την αντιπαράθεσή του με τον Θεοτοκά και τον Δημήτριο Σίμου Μπαλάνο μέσα από συντηρητικότερες δικές του θέσεις.

Η έξοχη μελέτη δεν φέρνει μόνο στο φως τον «άλλο» Δημαρά που παρουσιάζει επίσης τεράστιο ενδιαφέρον με αυτόν που γνωρίζουν οι περισσότεροι, αλλά και τις ιδεολογικές συχνά μοναχικές διαδρομές πολλών ελλήνων διανοουμένων του Μεσοπολέμου, που μοιάζουν με το ταραγμένο πολιτικό και κοινωνικό σκηνικό της εποχής. Η πύλη αυτή, συχνά άγνωστη, είναι μια γνώση που μαρτυρά την αγωνία μιας ολόκληρης γενιάς και αποτελεί τελικά ένα εργαλείο ανάλυσης και μελέτης με μεγάλο ενδιαφέρον.