Οταν οι δημόσιες εξομολογήσεις{CR}γίνονται ευλογία για τους άλλους

Τη συγκέντρωση των συνεντεύξεων, τη συστήνω ανεπιφύλακτα εδώ και αρκετά χρόνια. Αλλωστε, από τα πιο προσφιλή αναγνώσματά μου ήταν η σπουδαία σειρά συνεντεύξεων της Paris Review που ευτυχώς διασώθηκε σε τομίδια των Εκδόσεων Ρenguin. Εννοείται όμως πως δεν συστήνω κάθε δημοσιευμένη συνομιλία, διότι η πλειονότητά τους στήνεται πρόχειρα, με τη γνωστή από τη Μεταπολίτευση και εδώ δημοσιογραφική βιασύνη, οπότε συνήθως και οι ερωταποκρίσεις δεν παράγουν τίποτε περισσότερο από ό,τι το διαφημιστικό σπρώξιμο για την κυκλοφορία ενός βιβλίου, μιας έκθεσης ζωγραφικής ή μιας θεατρικής ή μουσικής παράστασης. Οι σωστά ζυγισμένες όμως συνεντεύξεις που αποφεύγουν να είναι κολακευτικά σχόλια ή δουλικοί τεμενάδες, αποτελούν ευλογία. Ακόμα και για τους πιο επηρμένους ποιητές και πεζογράφους που νομίζουν ότι με το να αρνούνται τις εκ βαθέων εξομολογήσεις για τη δουλειά τους, δήθεν προστατεύουν κάποια δικά τους ιερά και απαραβίαστα. Μα, ακόμα,  είναι ευλογία και μεγάλο κέρδος για τους αναγνώστες και τους κριτικούς που ένας τέτοιος καλά χτισμένος διάλογος, με τα λογοτεχνικά κείμενα και τους δημιουργούς τους, μπορεί να τους προτείνει σημεία αναστοχασμού για το κάθε τι. Να τους κάνει να μην παραδίδονται αμαχητί στην αδηφαγία που θέλει να επιβάλλει η παραλόγως ασυγκράτητη τις τελευταίες δεκαετίες ελλαδική παραγωγή.

Για τις συνεντεύξεις και το πόσα μπορούμε να κερδίσουμε από αυτές, είχα γράψει μερικά στο εισαγωγικό μου, «Η ραδιοφωνική θητεία ενός πεζογράφου», όταν ο εκ Θεσσαλονίκης Θ. Φλαμουρτζόγλου συγκέντρωσε μερικές από τις συζητήσεις του στην έκδοση Από τον Γουτεμβέργιο στον Εντισον (Γαβριηλίδης, Αθήνα  2000, σελ. 7-8). Αλλά οι προπάτορες είναι αρκετοί στα γράμματά μας: μεταξύ άλλων, ο Δημήτριος Χατζόπουλος, ο Κωστής Μπαστιάς, ο Γιώργος Μυλωνογιάννης, ο Κλέων Παράσχος, ο Λουκάς Δαράκης, η Κατερίνα Ζαρόκωστα, η Ελενα Χουζούρη, η Σταυρούλα Παπασπύρου. Οι 24 συνεντεύξεις που δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό Ρεύματα (Απρίλιος 1991 – Αύγουστος 1997) και πρόσφατα (Δεκ. 2024) συγκεντρώθηκαν από την Κοινωνία των Δεκάτων, με πρόλογο του Ντίνου Σιώτη και εισαγωγικό της Ειρήνης Παπακυριακού, θα μπορούσα να πω ότι στο μεγαλύτερο μέρος τους είναι υποδειγματικές. Ενός διαφορετικού, νέου τρόπου προσέγγισης της λογοτεχνίας, που υποδηλώνει αλλαγή στάσης και αλλαγή νοοτροπίας, εμφορούμενης μάλλον από το ύφος του περιοδικού, με συνέπεια η όλη συζήτηση να είναι αποδεσμευμένη από τη μυστικοπάθεια της προδικτατορικής περιόδου. Ενισχυμένη επίσης με χιούμορ, ή και με στιγμές αυτοδιακωμώδησης.  Δεν πρόλαβα να ανατρέξω στο σώμα του περιοδικού, για να δω αν υπήρξε επιλογή – και μάλλον ναι, αφού θυμάμαι τη συζήτηση της Κατερίνας Αγγελάκη-Ρουκ με την Αθηνά Παπαδάκη – αλλά πάντως κι αυτές εδώ που συσσωματώθηκαν σε ένα βιβλίο των 292 σελίδων, μας δείχνουν δύο κατά βάση πράγματα. α) Οτι έγιναν κατόπιν μιας προεργασίας, μιας προσπάθειας εκ μέρους αυτών που κάνουν τις ερωτήσεις, να ειπωθούν, ει δυνατόν, ουσιώδη πράγματα, μα και ενός προσεκτικού έπειτα μοντάζ, έτσι ώστε ενίοτε να διασώζονται οι σιωπές και οι αμήχανες στιγμές και β) ότι μεταξύ ερωτώντος και ερωτώμενου υπάρχει μια αμοιβαία εμπιστοσύνη και εξοικείωση∙ ότι δηλαδή ανήκουν και οι δύο «αντιμαχόμενες» πλευρές στο ίδιο metier, με αποτέλεσμα να ξεκλειδώνει ευκολότερα η εξομολογητική διάθεση.

Ο κατάλογος των είκοσι τεσσάρων ποιητών και πεζογράφων είναι αναμφίβολα εξαίρετος στις εκπροσωπήσεις του, από τους παλαιότερους, δείγματος χάριν Γ. Ρίτσο, Ν. Βαλαωρίτη, Β. Βασιλικό, Π. Αμπατζόγλου, Π. Μάτεσι, Κ. Μουρσελά, Μ. Κουμανταρέα, ως τους (τότε) νεότερους Μ. Γκανά, Ζ. Ζατέλη, Δ. Νόλλα, Ν. Χουλιαρά, Α. Πανσέληνο, Τ. Δενέγρη, Γ. Σκαμπαρδώνη, Ε. Σωτηροπούλου, Θ. Γρηγοριάδη, Α. Δεληγιώργη, Α. Μήτσου. Αλλά, νομίζω ότι η ευανάγνωστη αυτή έκδοση των Ρευμάτων θα ήταν πληρέστερη αν φιλοξενούσε ένα εκτενέστερο χρονικό ή ένα αναλυτικό κείμενο επισκόπησης της ύλης του περιοδικού. Και τούτο για να φανεί ο χαρακτήρας του, οι συγκλίσεις και οι αποκλίσεις του από τα άλλα έντυπα της εποχής. Τα πρόσωπα, τα θέματα, τα σχόλια, οι μεταφράσεις, η σχέση με τον παρόντα χρόνο της εξαετίας της ζωής του. Και ακόμα, το πώς ξεκίνησε, ποιες και ποιοι ήταν στην συντακτική ομάδα του, ποιες και ποιοι οι τακτικοί συνεργάτες, δεδομένου ότι ορισμένοι συμμετείχαν στη στρατηγική του αλλά και ανέλαβαν τις προκείμενες συνεντεύξεις, όπως από μνήμης θυμάμαι, εκτός του Ν. Σιώτη, τη Λ. Εξαρχοπούλου, τον Μ. Μήτρα, τη Ν. Χατζηδάκι, την Κ. Ζαρόκωστα, τον Μ. Δημόπουλο, τη Ν. Κώτσιου και τον Μ. Στεφανίδη. Πόσοι απόντες πλάι στους παρόντες!

Ελπίζω αυτά με μια άλλη, όχι πολύ μακρινή χρονικά ευκαιρία.

Ο Αλέξης Σ. Ζήρας είναι κριτικός, γραμματολόγος, πρώην πρόεδρος της Εταιρείας Συγγραφέων