Μικρό οδοιπορικό στην ιστορία της μπάλας και του ποδοσφαίρου (Μέρος 2ο)

Τον Μεσαίωνα το ποδόσφαιρο, που ήδη έφερε αυτό το όνομα, άφηνε πίσω του σωρούς τα θύματα. Οι αγώνες γίνονταν ανάμεσα σε συμμορίες, ενώ δεν υπήρχε περιορισμός στον αριθμό των παικτών, ούτε του χρόνου, ούτε τίποτα. Ενα ολόκληρο χωριό αγωνιζόταν με ένα άλλο χωριό, σπρώχνοντας την μπάλα με κλωτσιές και μπουνιές προς το τέρμα, που τότε ήταν κάτι σαν τροχός ανεμόμυλου. Οι αγώνες γίνονταν σε απόσταση πολλών λευγών, κρατούσαν αρκετές μέρες και στοίχιζαν πολλές ζωές. Οι βασιλείς απαγόρευαν εκείνα τα αιματηρά επεισόδια: το 1349 ο βασιλιάς Εδουάρδος Γ’ συμπεριέλαβε το ποδόσφαιρο στα «ηλίθια και παντελώς άχρηστα» παιχνίδια και υπάρχουν διατάγματα εναντίον του ποδοσφαίρου με την υπογραφή του Ερρίκου Δ’ το 1410 και του Ερρίκου ΣΤ’ το 1447. Οσο περισσότερο το απαγόρευαν τόσο περισσότερο παιζόταν, κάτι που επιβεβαιώνει την προτρεπτική δύναμη των απαγορεύσεων.

Το 1592, στην «Κωμωδία των παρεξηγήσεων», o Σαίξπηρ ανατρέχει στο ποδόσφαιρο για να εκφράσει το παράπονο ενός προσώπου του έργου: Κυλιέμαι για χάρη σας, σαν μπάλα ποδοσφαίρου. Εσείς με κλωτσάτε από εδώ, εκείνος από εκεί. Αν πρέπει να παραμείνω στην υπηρεσία σας, θα πρέπει να με ντύσετε με δέρμα. Και μερικά χρόνια αργότερα, στον «Βασιλιά Λιρ», o κόμης του Κεντ έβριζε: «Είσαι ένας τιποτένιος ποδοσφαιριστής»! Στη Φλωρεντία το ποδόσφαιρο ονομαζόταν calcio, όπως ονομάζεται ακόμα σε ολόκληρη την Ιταλία. O Λεονάρντο ντα Βίντσι ήταν ένθερμος οπαδός και ο Μακιαβέλι συστηματικός παίκτης. Συμμετείχαν ομάδες 27 ανδρών, χωρισμένων σε τρεις σειρές, και μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν χέρια και πόδια για να χτυπήσουν την μπάλα και να ξεκοιλιάσουν αντιπάλους. Πλήθος κόσμου παρακολουθούσε τους αγώνες, που γίνονταν στις μεγάλες πλατείες και στα παγωμένα νερά του Αρνου. Μακριά από τη Φλωρεντία, στους κήπους του Βατικανού, οι πάπες Κλήμης Ζ’, Λέων Θ’ και Ουρβανός Η’ συνήθιζαν να ανασηκώνουν τα ράσα και να παίζουν calcio.

Στην εποχή της βασίλισσας Βικτωρίας, το ποδόσφαιρο δεν ήταν μόνο αποδεκτό ως βίτσιο των πληβείων αλλά και ως αριστοκρατική αρετή. Οι μελλοντικοί ηγέτες της κοινωνίας μάθαιναν να νικούν παίζοντας ποδόσφαιρο στις αυλές των κολεγίων και των πανεπιστημίων. Εκεί, τα κουτάβια της ανώτερης τάξης καταλάγιαζαν τους νεανικούς τους αναβρασμούς, εδραίωναν την πειθαρχία τους, κατεύναζαν τον θυμό τους κι ακόνιζαν τη νοημοσύνη τους. Στην άλλη άκρη της κοινωνικής κλίμακας, οι προλετάριοι δεν είχαν ανάγκη να ξεπατώνουν το κορμί τους, γιατί γι’ αυτό υπήρχαν τα εργοστάσια και τα μηχανουργεία, όμως η πατρίδα του βιομηχανικού καπιταλισμού είχε ανακαλύψει ότι το ποδόσφαιρο, που πάθιαζε τις μάζες, πρόσφερε διασκέδαση και παρηγοριά στους φτωχούς και τους απομάκρυνε από απεργίες και άλλες κακές σκέψεις.

Η σημερινή μορφή του ποδοσφαίρου είναι αποτέλεσμα μιας συμφωνίας που υπέγραψαν δώδεκα κύριοι, εκπρόσωποι αγγλικών ομάδων, το φθινόπωρο του 1863, σε μια ταβέρνα του Λονδίνου. Οι ομάδες ενστερνίστηκαν τους κανόνες που είχε καθιερώσει το 1846 το Πανεπιστήμιο του Κέμπριτζ. Στο Κέμπριτζ το ποδόσφαιρο είχε πάρει διαζύγιο από το ράγκμπι: απαγορευόταν να παίζεις την μπάλα με το χέρι, αλλά επιτρεπόταν να την πιάσεις, και απαγορεύονταν οι κλωτσιές στους αντιπάλους. «Οι κλωτσιές θα κατευθύνονται μόνο προς την μπάλα», προειδοποιούσε ένας κανόνας: ενάμιση αιώνα αργότερα, υπάρχουν ακόμα παίκτες που μπερδεύουν την μπάλα με το κρανίο του αντιπάλου, λόγω ομοιότητας σχήματος. Η συμφωνία του Λονδίνου δεν καθόριζε τον αριθμό των παικτών, ούτε τις διαστάσεις του γηπέδου, ούτε το ύψος του τέρματος, ούτε τη διάρκεια του παιχνιδιού. Οι αγώνες κρατούσαν δυο με τρεις ώρες και οι πρωταγωνιστές τους συζητούσαν και κάπνιζαν όταν η μπάλα βρισκόταν μακριά. Αλλά το οφσάιντ υπήρχε από τότε. Δεν ήταν σωστό να βάλεις γκολ πίσω από τις πλάτες του αντιπάλου.

Εκείνη την εποχή κανείς δεν είχε συγκεκριμένη θέση μέσα στο γήπεδο: όλοι έτρεχαν πανευτυχείς πίσω από την μπάλα, ο καθένας πήγαινε όπου ήθελε και άλλαζε θέση κατά βούληση. Οι ομάδες οργανώνονται για πρώτη φορά σε άμυνα, μεσαία γραμμή και επίθεση στη Σκωτία γύρω στα 1870. Από τότε, οι ομάδες είχαν έντεκα παίκτες. Από το 1869 κανείς δεν επιτρεπόταν να πιάσει την μπάλα, ούτε για να τη σταματήσει ή να τη στήσει στα πόδια του. Ομως το 1871 γεννήθηκε ο τερματοφύλακας, μοναδική εξαίρεση εκείνο το ταμπού, ο οποίος μπορούσε να υπερασπιστεί το τέρμα με όλο του το σώμα.

O τερματοφύλακας υπερασπιζόταν ένα οριοθετημένο τετράγωνο: η εστία, μικρότερη και αρκετά ψηλότερη απ’ ό,τι σήμερα, αποτελούνταν από δύο δοκάρια ενωμένα μεταξύ τους με ταινία, ύψους πεντέμισι μέτρων. Η ταινία αντικαταστάθηκε από ένα οριζόντιο δοκάρι το 1875. Στα δοκάρια σημείωναν τα γκολ με μικρές χαρακιές. Η έκφραση σημειώνω γκολ χρησιμοποιείται ακόμα, παρότι τα γκολ δεν σημειώνονται πλέον πάνω στα δοκάρια αλλά στις ηλεκτρονικές οθόνες των σταδίων. Το τέρμα, ορθογώνιο, δεν έχει μορφή αψίδας, αλλά αποκαλείται ακόμα αψίδα (arco) σε ορισμένες χώρες και «αψιδοφύλακας» (arquero) αυτός που το υπερασπίζεται, ίσως γιατί οι φοιτητές στα αγγλικά κολέγια χρησιμοποιούσαν για τέρμα τις καμάρες στα αίθρια.

Το 1872 εμφανίστηκε ο διαιτητής. Μέχρι τότε, οι παίκτες ήταν οι ίδιοι κριτές του εαυτού τους και τιμωρούσαν οι ίδιοι τα φάουλ που έκαναν. Το 1880 ο διαιτητής, με χρονόμετρο στο χέρι, αποφάσιζε τη λήξη του παιχνιδιού και είχε το δικαίωμα να αποβάλει κάποιον για κακή συμπεριφορά, αλλά κατεύθυνε τον αγώνα με τις φωνές του απέξω. Ο διαιτητής μπήκε για πρώτη φορά στον αγωνιστικό χώρο το 1891, σφυρίζοντας με σφυρίχτρα το πρώτο πέναλτι της ιστορίας, και αφού έκανε δώδεκα βήματα υπέδειξε το σημείο της εκτέλεσής του. Ο βρετανικός Τύπος έκανε από καιρό εκστρατεία υπέρ του πέναλτι. Επρεπε οπωσδήποτε να προστατευτούν οι παίκτες στη μικρή περιοχή, όπου γινόταν σφαγή. Η «Westminster Gazette» είχε δημοσιεύσει έναν ανατριχιαστικό κατάλογο με νεκρούς παίκτες και σπασμένα κόκαλα.

Το 1882 οι άγγλοι ιθύνοντες επέτρεψαν την εκτέλεση του πλάγιου άουτ με τα χέρια. Το 1890 ο αγωνιστικός χώρος οριοθετήθηκε με ασβέστη και σχεδιάστηκε ένας κύκλος στο κέντρο. Την ίδια χρονιά, το τέρμα απέκτησε δίχτυ. Το δίχτυ εγκλώβιζε την μπάλα και έτσι αποφεύγονταν οι αμφιβολίες για το αν είχε μπει γκολ ή όχι. Στη συνέχεια, με το τέλος του αιώνα, πήρε τέλος και το αγγλικό μονοπώλιο. Το 1904 γεννήθηκε η FIFA (Διεθνής Ποδοσφαιρική Ομοσπονδία), που έκτοτε αποφασίζει για τις σχέσεις μεταξύ μπάλας και ποδιού παγκοσμίως. Στα Παγκόσμια Πρωταθλήματα που οργανώθηκαν από τότε η FIFA έφερε πολύ λίγες αλλαγές στους βρετανικούς κανόνες του παιχνιδιού.