Οταν ο ΝτβόρΖακ έγραφε για το 1821

Στις αρχές του 19ου αιώνα, με την άνθηση του φιλελληνισμού σε όλη την Ευρώπη, πάνω από 300 φιλελληνικά τραγούδια γράφτηκαν σε χώρες όπως η Γαλλία, το Βέλγιο, η Ιταλία και η Γερμανία που εξυμνούσαν τις πράξεις των ελλήνων ηρώων και καταδίκαζαν τις φρικαλεότητες των κατακτητών. Πολλά από αυτά συνέδεαν τους αγωνιστές με τους σπαρτιάτες και μακεδόνες προγόνους τους, ενώ άλλα επηρεάζονταν από τον εξωτισμό και τον ρομαντισμό. Συνθέτες όπως οι Ροσίνι, Μπερλιόζ και Ερόλντ, καθώς και έλληνες συνθέτες της διασποράς, έγραψαν έργα αφιερωμένα στην Ελληνική Επανάσταση, τα οποία παρουσιάστηκαν σε εσπερίδες για να ενισχύσουν τον αγώνα. Αυτό το υλικό δημιούργησε τον πυρήνα της παράστασης «Ελληνικά τραγούδια ξένων συνθετών» που παρουσιάζουν οι διακεκριμένοι σολίστες Ελενα Μαραγκού (μεσόφωνος), Αγγέλα Γιαννάκη (βιόλα) και Γιώργος Ζιάβρας (πιάνο) στην αίθουσα Δημήτρης Μητρόπουλος του Συλλόγου Οι Φίλοι της Μουσικής. Ενα ιδιαίτερο εγχείρημα, όπου πέντε διαφορετικές γλώσσες και μουσικές κουλτούρες συνδυάζονται για να αναδείξουν τρεις σημαντικές στιγμές της ελληνικής ιστορίας, μελοποιημένες από συνθέτες όπως οι Ντβόρζακ, Ραβέλ και Σοστακόβιτς, αλλά και από έλληνες δημιουργούς όπως οι Τερζάκης και Κωνσταντινίδης.

«Δεν είναι εύκολο να μιλήσεις για μουσική όταν είναι γεμάτη συναισθήματα και εικόνες», λέει η ερμηνεύτρια των έργων αυτών, Ελενα Μαραγκού αναφερόμενη στην ένταση και την πολυπλοκότητά τους. Οπως εξηγεί, τα τραγούδια του Ραβέλ τα ήξερε ήδη και τα είχε τραγουδήσει σε διάφορες γλώσσες, αλλά τα έργα του Ντβόρζακ ήταν μια νέα ανακάλυψη για αυτήν. «Με εντυπωσίασε ότι ένας τσέχος ποιητής, ο Vaclav Bolemir Nebesky, είχε μεταφράσει ελληνικά δημοτικά ποιήματα στα τσεχικά και ο Ντβόρζακ τα μελοποίησε. Ηταν η πρώτη φορά που τα άκουσα και μου έκανε μεγάλη εντύπωση. Τα έργα του Ντβόρζακ είναι πολύ όμορφα και το κομμάτι του πιάνου είναι ιδιαίτερο. Οσον αφορά τα έργα του Σοστακόβιτς, τα γνώρισα κατευθείαν από την παρτιτούρα και ήταν μια εντελώς διαφορετική εμπειρία».

Σχολιάζοντας τις διαφορές στον τρόπο που η δυτική μουσική παράδοση ερμηνεύει την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά, η Μαραγκού εξηγεί πως «η προσέγγιση της ελληνικής παράδοσης από κάθε συνθέτη εξαρτάται κυρίως από την αντίληψη που είχε ο κάθε δημιουργός για την Ελλάδα και πιθανώς και από μια πιο προσωπική σχέση με αυτή». Επιπλέον, αναφέρει παραδείγματα όπως τον Ντβόρζακ, ο οποίος επηρεάστηκε από το φιλελληνικό κλίμα της εποχής του, και τον Ραβέλ, που ενδέχεται να αντλήσει έμπνευση από τον πίνακα του Ευγένιου Ντελακρουά, «Η σφαγή της Χίου». Αναφορικά με τη σύγχρονη ελληνική μουσική σκηνή και τη συνύπαρξη της κλασικής μουσικής παράδοσης με τις νεότερες τάσεις, η Ελενα Μαραγκού εξηγεί: «Η κάθε νέα γενιά έχει τον τρόπο της να την αφομοιώνει και να τη μετουσιώνει στον δικό της κόσμο. Αυτό, βέβαια, δεν ισχύει μόνο στη μουσική, αλλά και σε οποιαδήποτε άλλη μορφή τέχνης. Στις μέρες μας αυτό που λέμε λόγια μουσική συνεχίζει να δημιουργείται με μια νέα γενιά ελλήνων συνθετών, που ο καθένας τους αντλεί την έμπνευσή του από τις αισθητικές προκλήσεις του σήμερα, όπως τις αντιλαμβάνεται ο κάθε δημιουργός».

Σε πέντε γλώσσες

Ποιες είναι οι δυνατότητες και οι περιορισμοί που δημιουργούνται όταν συνθέτες από ξένες κουλτούρες προσπαθούν να κατανοήσουν και να αποδώσουν την ελληνική πολιτιστική κληρονομιά; «Οι ίδιες που αντιμετωπίζει κάθε συνθέτης που καταπιάνεται με μία ξένη κουλτούρα. Στη συγκεκριμένη περίπτωση, εκτός από τη γενική γνώση της ελληνικής κουλτούρας, που είναι κάτι που εξαρτάται από τον κάθε συνθέτη προσωπικά, περιορισμό σίγουρα αποτελεί η κατανόηση και η βαθύτερη αίσθηση της γλώσσας. Οι συνθέτες στην περίπτωση του προγράμματός μας προσεγγίζουν τα τραγούδια μέσα από μετάφραση των αρχικών ποιημάτων στη δική τους μητρική γλώσσα, και μελοποιούν πάνω σ’ αυτήν, γι΄αυτό και τα τραγούδια ακούγονται σε πέντε γλώσσες, αγγλικά, ρωσικά, τσεχικά, γαλλικά και γερμανικά. Τα τραγούδια έτσι είναι ένας καινούργιος κόσμος που συνδέει την ελληνική παράδοση με στοιχεία από τις κουλτούρες των ξένων συνθετών, κι αυτό ακριβώς είναι το ενδιαφέρον. Δυνατότητα ή μάλλον ευκαιρία, θα έλεγα ότι είναι η άλλη όψη του ίδιου νομίσματος, δηλαδή το γεγονός μιας μεγαλύτερης ελευθερίας σ’ ό,τι αφορά τη δική τους “ερμηνεία”, μιας ξένης κουλτούρας, δημιουργώντας έτσι ένα έργο με μεγαλύτερη αλληλεπίδραση», καταλήγει η Ελενα Μαραγκού.