«Είδα το πρόσωπο {LF}του πόνου, άκουσα {LF}το ρολόι του θανάτου»

Η παράστασή σας καταπιάνεται με τα τραύματα τριών μυθικών γυναικείων μορφών. Πώς ξεκίνησε αυτό το έργο;

Πριν από δύο χρόνια, η Οπερα του Βερολίνου μού ανέθεσε να γράψω ένα έργο βασισμένο στην ελληνική μυθολογία, που να φωτίζει μύθους γύρω από τη βία κατά των γυναικών. Ξεκίνησα να το δουλεύω μαζί με τον δραματουργό της Οπερας, τον Bernhard Glocksin.

Πώς επιλέξατε τις συγκεκριμένες μορφές μέσα από τόσο πλούσιο μυθολογικό υλικό;

Με ενδιέφεραν οι μύθοι όπου οι γυναίκες βιάζονται, διώκονται και τελικά τιμωρούνται – όχι από τους θύτες, αλλά από θεότητες. Η περίπτωση της Δάφνης, που τη βίασε ο Απόλλωνας και τιμωρήθηκε από την Αθηνά, είναι χαρακτηριστική. Με συγκίνησαν ιδιαίτερα οι μύθοι μεταμόρφωσης – εκείνοι όπου η γυναίκα μετατρέπεται σε δέντρο, πουλί κ.λπ. Ηθελα να ερευνήσω αυτή τη μεταστοιχείωση.

Πώς ερμηνεύετε εσείς αυτή τη μεταμόρφωση; Είναι ένα βίαιο πέρασμα ή μια μορφή εξέλιξης;

Η ελληνική μυθολογία καταγράφει τις αξίες μιας πατριαρχικής κοινωνίας, τις οποίες όμως κληρονομήσαμε ως συλλογικό ασυνείδητο. Οι μύθοι είναι στο DNA μας. Δεν ζούμε μόνο στον ιστορικό χρόνο αλλά και στον μυθικό, που είναι πιο αργός, βαθύτερος. Παρότι φαίνεται να εξελισσόμαστε ως προς τα ζητήματα φύλου, δεν έχουμε προχωρήσει όσο νομίζουμε. Οι παλιές αφηγήσεις επανέρχονται. Γι’ αυτό με ενδιαφέρει να τις ξαναδούμε και να δημιουργήσουμε νέες.

Δηλαδή πίσω από τις νομικές κατακτήσεις κάτι παραμένει ακίνητο;

Ναι. Η αφήγηση είναι πιο ισχυρή από τον νόμο. Η πολιτική ορθότητα ρυθμίζει τον δημόσιο λόγο, αλλά η σκέψη παραμένει εγκλωβισμένη σε στάσιμα, ακινητοποιημένα σχήματα. Η διαδικασία αλλαγής είναι βραδεία, βραδυφλεγής.

Υπάρχει κάποιος μύθος που νιώθετε ότι πρέπει να ανατραπεί;

Με απασχολεί βαθιά η Μέδουσα. Βιάστηκε από τον Απόλλωνα και η τιμωρία της ήταν να μεταμορφωθεί σε τέρας – τα μαλλιά της έγιναν φίδια. Τη γνωρίζουμε ως γυναίκα που πετρώνει όποιον την κοιτάξει. Το θύμα γίνεται θύτης. Αυτή η μετατόπιση με ενδιαφέρει: να την ξαναδούμε αλλιώς. Οπως λέει και η Ελέν Σιξού, «η Μέδουσα είναι όμορφη και μας γελάει».

Πώς μεταφράζεται αυτό στο σήμερα;

Οι γυναίκες μεγαλώνουμε μαθαίνοντας να φιλτράρουμε τα λόγια μας, να περιορίζουμε τη δύναμή μας, να προσέχουμε μην «πετρώσουμε» τους γύρω μας με την εξυπνάδα ή τη γοητεία μας. Κρύβουμε πλευρές μας για να είμαστε αποδεκτές. Αυτό θέλω να ανατραπεί.

Με ποιον τρόπο;

Αν καταφέρουμε να συνδεθούμε με την ομορφιά και τη δύναμη της διαφορετικότητας που ενυπάρχει στη γυναικεία φύση. Οι γυναίκες διανύουμε τον χρόνο αυτής της ζωής έχοντας διαρκώς κατά νου να προσέχουμε: να φιλτράρουμε τα λόγια μας, να μη φαινόμαστε πολύ δυνατές, μήπως και «πετρώσουμε» τους άντρες γύρω μας. Να κρύβουμε την ευφυΐα μας, τη δύναμή μας, τη σύνθετη σκέψη μας, τη γοητεία μας, το ίδιο μας το σώμα.

Υπάρχει κάποιος μύθος, κάποια ιστορία που σας καθόρισε σε μικρή ηλικία και συνεχίζει να σας συνοδεύει;

Οι παππούδες μου ήταν πρόσφυγες από τη Μικρά Ασία. Η γιαγιά μου δεν μου έλεγε παραμύθια όταν ήμουν μικρή· μου αφηγούνταν πραγματικές ιστορίες ξεριζωμού, ιστορίες του καραβανιού που είχε ζήσει. Θυμάμαι να μου λέει ότι, όταν αρρώστησε από τύφο, την πέταξαν σ’ έναν λάκκο με νεκρούς, κι όμως σώθηκε: μια γυναίκα που θρηνούσε τον γιο της την είδε να αναπνέει. Αυτές οι ιστορίες είναι εγγεγραμμένες στο συλλογικό τραύμα και με έχουν καθορίσει. Η ιστορία της γιαγιάς μου ήταν, με έναν τρόπο, ιστορία ενδυνάμωσης. Ενα αληθινό, βίαιο γεγονός, το οποίο, για να επιβιώσει μέσα μου, το έντυσα με μια παραμυθητική χροιά. Και έτσι προσεγγίζω και τους μύθους στη σκηνή: προσπαθώ να τους δώσω ποίηση, να μη λειτουργούν απλώς ως καταγγελία ή μανιφέστο. Θέλω να βρω έναν καινούργιο χώρο για τους μύθους που μεταπλάθουμε. Γιατί, όπως λέει και ο Λακάν, υπάρχουν οι κάθετες ρωγμές – το συμβάν που καθορίζει την πορεία του καθενός μας στον κόσμο. Κι αυτά τα συμβάντα είναι που με ενδιαφέρουν περισσότερο: εκείνες οι προσωπικές ρωγμές απ’ όπου μπορεί να ξεπηδήσει και η αλήθεια.

Ποιο ήταν το δικό σας «συμβάν»; Εκείνη η ρωγμή που σας άλλαξε τον τρόπο που βλέπετε τον κόσμο ή τον εαυτό σας;

Οταν ήμουν 22, έχασα τη μητέρα μου. Από τότε υπάρχει το πριν και το μετά. Ημουν στην Αγγλία, όπου έκανα το μεταπτυχιακό μου και έζησα την απώλειά της μόνη. Ωστόσο, δεν είναι μόνο η απώλεια που βιώνει κανείς, αλλά και το μεγάλο τραύμα της επαφής με τον πόνο, όχι μόνο τον δικό σου, αλλά και των άλλων ανθρώπων. Είδα το πρόσωπο του πόνου, άκουσα το ρολόι του θανάτου. Νομίζω ότι τότε έγινα καλλιτέχνις. Οταν κατάλαβα την αξία της ζωής και του χρόνου. Και το θέατρο είναι ένα περιβάλλον όπου ακούς το ρολόι του θανάτου – και οι καλοί ηθοποιοί το γνωρίζουν αυτό, πεθαίνουν και ξαναγυρνάνε. Ενα κομμάτι που σε οδηγεί σε αυτόν τον χώρο δεν είναι η ανάγκη για μια επαγγελματική επιλογή. Αυτό που σε βοηθάει ν’ αντέξεις την υπερέκθεση, το «κάψιμο». Είναι μια επώδυνη διαδικασία, όσο προστατευμένος και να είσαι. Αλλά αν μιλήσω για μένα θα πρέπει να πω ότι εγώ αναλώνομαι, «καίγομαι». Δεν μπορώ να λειτουργήσω διαφορετικά.

Εχετε βιώσει προσωπικά στιγμές στη ζωή σας που να αναδίνουν αυτή τη βία ή την ένταση που διαπραγματεύεστε με τους μύθους της παράστασης;

Απειρες φορές. Μία από τις δύσκολες στιγμές που βίωσα ήταν όταν ανακοίνωσα στους γονείς μου την επιθυμία μου να ασχοληθώ με τις τέχνες και εκείνοι μου το απαγόρευσαν. Αυτό οδήγησε σε ρήξη και αναγκάστηκα να φύγω από το σπίτι μου και να ζήσω μόνη, χωρίς στήριξη, για αρκετά χρόνια. Ωστόσο, είχα την τύχη να περάσω δέκα χρόνια στην Αγγλία, όπου είχα την ελευθερία που επιθυμούσα. Ημουν ευνοημένη, καθώς κέρδισα υποτροφία για μεταπτυχιακό και αργότερα το πανεπιστήμιο μου πρότεινε να διδάξω. Αν και βρισκόμουν σε μια προνομιακή θέση, δεν υπήρχε άλλος δρόμος από το να τα καταφέρω. Σκεφτόμουν συνεχώς: δεν υπήρχε γυρισμός. Ηταν το περιβάλλον του πανεπιστημίου που μου προσέφερε αυτές τις ευκαιρίες και με βοήθησε να προχωρήσω. Οταν ολοκλήρωσα το μάστερ, παρουσίασα μια παράσταση που κέρδισε το πρώτο βραβείο στο Εδιμβούργο, και αυτή η επιτυχία άνοιξε νέους δρόμους για μένα, τους οποίους συνεχίζω να ακολουθώ, όπως ξέρω και ονειρεύομαι.