Τα αλλόκοτα {LF}μιας έκθεσης στην Πινακοθήκη

Σύμφωνα με ανακοίνωση της Εθνικής Πινακοθήκης για τη «Σαγήνη του αλλόκοτου», η έκθεση χαρακτικών ελλήνων καλλιτεχνών είχε «ως κινητήριο μοχλό» τα χαρακτικά του Goya της σειράς «Los Caprichos». Επισκέφτηκα την έκθεση σε ανύποπτο χρόνο και ήταν τα πρώτα που αναζήτησα. Διαπίστωσα ότι εκτίθενται στριμωγμένα σε μια στενή πίσω αίθουσα που θυμίζει διάδρομο, όπου σε μέρες ελεύθερης εισόδου συνωστίζονται οι επισκέπτες για να τα δουν υπό συνθήκες «πατείς με πατώ σε». Αντίθετα, τα εκθέματα των ελλήνων καλλιτεχνών εκτίθενται στον κυρίως χώρο, έχουν άπλετη προβολή και ευχερή πρόσβαση. Αυτή η επιλογή υπονομεύει όχι μόνο την ιστορική και καλλιτεχνική αξία των έργων του Goya αλλά συγκρούεται με το ίδιο το σκεπτικό της έκθεσης και το αναμενόμενο ενδιαφέρον των επισκεπτών για τον εισηγητή του αλλόκοτου στην τέχνη.

Προ ολίγων ημερών ένας αλλόκοτος επισκέπτης της έκθεσης βανδάλισε χαρακτικά του Χριστόφορου Κατσαδιώτη. Δικαιολόγησε την πράξη του λέγοντας ότι «το έκανα γιατί είναι μια βέβηλη έκθεση που προσβάλλει το πρόσωπο της Παναγίας και των αγίων». Ως βουλευτής, όμως, γνώριζε πολύ καλά ότι η πράξη του θα λάβει δημοσιότητα και έτσι εκ των πραγμάτων θα επωφεληθεί ο ίδιος και το κόμμα του, που κινείται δημοσκοπικά μεταξύ φθοράς και αφθαρσίας. Οχι και τόσο αλλόκοτος επισκέπτης, λοιπόν, ο οποίος μάλλον δεν προέβη στην πράξη του από ιερή αγανάκτηση αλλά, εικάζω, από υστεροβουλία.

Οταν ο καλλιτέχνης καταθέτει την ιδεολογική θέση που υπαγόρευσε τις εικαστικές επιλογές του, αυτή υπόκειται προφανώς σε κρίση. Ο Χριστόφορος Κατσαδιώτης δήλωσε στον Τύπο ότι οι αλλόκοτες θρησκευτικές εικόνες του συνιστούν αντίδραση στο γεγονός ότι «η κοινωνία (πολιτική) χρησιμοποιεί τη θρησκεία για να συντονίσει και να μαντρώσει τις μάζες με απειλές, φόβο και σκοταδισμό […] Οι βιογραφίες των αγίων και οι απεικονίσεις δημιουργούν την απορία πώς αυτοί οι άνθρωποι μπορούν να μεταφέρουν τον λόγο του Θεού, της ειρήνης, του αλληλοσεβασμού, της αγάπης και της αρμονίας, εφόσον οι ίδιοι είναι ικανοί να σκοτώνουν […]. Είναι οι ίδιοι που μας απειλούν πως αν δεν είμαστε και εμείς με το μέρος τους, θα βρεθούμε αντιμέτωποι με χιλιάδες δεινά…]».

Είναι να απορεί κανείς πώς o καλλιτέχνης ενέταξε σε αυτό το ιδεολογικό πλαίσιο την απεικόνιση της Παναγίας με δόντι βαμπίρ να κρατάει τον Χριστό που έχει πρόσωπο νεκροκεφαλής, αδιάφορο αν στην έκθεση δεν περιλαμβάνεται ο ίδιος πίνακας αλλά ένας ανάλογος.

Θα ήταν άκρως ενδιαφέρον να συγκρίνει ο επισκέπτης νοερά το χαρακτικό με το αριστούργημα της βυζαντινής υμνογραφίας, τον Ακάθιστο Υμνο, αυτό το μοναδικό εγκώμιο της Μαρίας ως μητέρας και ως γυναίκας, και να καλέσει τον καλλιτέχνη να του υποδείξει από ποιο σημείο του προκύπτουν όσα ισχυρίστηκε στη δήλωσή του. Μήπως από την ακολουθία των Χαιρετισμών; Για να κάνεις κρίσιμες διαπιστώσεις και διακρίσεις δεν έχει σημασία αν είσαι πιστός, θρησκευτικά αδιάφορος ή άθεος. Αρκεί η ευαισθησία σου να μην εξαντλείται μέσα στους τέσσερις τοίχους αφελών γενικεύσεων και δογματισμών, που είτε κλείνουν τα μάτια στο κάλλος της δημιουργίας και την υψηλή αισθητική απόλαυση που προκαλεί με το πρόσχημα του θρησκευτικού χαρακτήρα τους είτε συγχέουν, από άγνοια ή ηθελημένα, τον πυρήνα του χριστιανισμού με την ανθρώπινη σκοπιμότητα και ιδιοτέλεια.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο Κρήτης