Ενεργειακό μείγμα και κοινωνική αποδοχή

Η ενεργειακή μετάβαση είναι ευρέως αποδεκτή και αποτελεί μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις της εποχής μας στοχεύοντας στον προοδευτικό μετασχηματισμό των σημερινών ενεργειακών συστημάτων, που βασίζονται στα ορυκτά καύσιμα, σε συστήματα χαμηλών εκπομπών άνθρακα. Η υλοποίηση αυτής της μετάβασης απαιτεί όχι μόνο τεχνικές και οικονομικές αποφάσεις, αλλά και κοινωνική αποδοχή. Πολλά σενάρια αλλαγής του ενεργειακού μείγματος που προτείνονται από κυβερνήσεις, θεσμούς και επενδυτικά λόμπι δεν λαμβάνουν συχνά υπόψη το κοινωνικό πλαίσιο αποδοχής των προτεινόμενων πολιτικών, ούτε ενδιαφέρονται να δώσουν στους καταναλωτές τα κλειδιά για να σχηματίσουν τεκμηριωμένη γνώμη. Ωστόσο, η τεχνική εφικτότητα και η κοινωνική αποτελεσματικότητα της ενεργειακής μετάβασης προϋποθέτουν μια κινητοποίηση οικονομικών φορέων, ανθρώπινων πόρων και οργανώσεων της κοινωνίας των πολιτών για να διασφαλιστεί η μεγαλύτερη δυνατή διαβούλευση και η συνδιαμόρφωση του νέου ενεργειακού περιβάλλοντος. Η ευαισθητοποίηση του κοινού σχετικά με τη σημασία νέων έργων περνάει κυρίως μέσα από τη συμμετοχή των τοπικών κοινοτήτων στις διαδικασίες σχεδιασμού και λήψης αποφάσεων, ενισχύοντας την αίσθηση ιδιοκτησίας, προστασίας του περιβάλλοντος, των πολιτιστικών αξιών και της ουσιαστικής δημιουργίας θέσεων εργασίας. Η κοινωνική αποδοχή αποτελεί ακρογωνιαίο λίθο για την επιτυχία ενός ενεργειακού μετασχηματισμού. Η απουσία μιας θετικής συλλογικής γνωμοδότησης θέτει συχνά σε κίνδυνο την εφαρμογή νέων τεχνολογιών, την υλοποίηση υποδομών παραγωγής ενέργειας και τη βιωσιμότητα των επενδύσεων. Είναι λοιπόν σαφές ότι είναι απαραίτητη η συνεκτίμηση των πλεονεκτημάτων και των εγγενών αδυναμιών των διαφόρων συστατικών του ενεργειακού μείγματος.

Η γενική εικόνα αποδοχής των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας είναι εξαιρετικά υψηλή, αλλά η τοπική αποδοχή τους διαφέρει σημαντικά στον βαθμό που ορισμένα μειονεκτήματα των εκάστοτε συστατικών του ενεργειακού μείγματος οδηγούν σε νέες ενεργειακές εξαρτήσεις ή στρεβλώσεις διότι έχουν υποτιμηθεί ή αγνοηθεί εξαρχής. Οι κοινωνικές ενστάσεις αφορούν επίσης τη ρύπανση του εδάφους, τις επιπτώσεις στο τοπίο και τη βιομηχανοποίηση της υπαίθρου, καθώς και τον τεράστιο όγκο σκυροδέματος και μετάλλων που απαιτούνται για την κατασκευή και τη λειτουργία των ανανεώσιμων σε σχέση με την παραγόμενη ηλεκτρική ενέργεια. Προς το παρόν, η ανακύκλωση αυτών των υλικών είναι περιορισμένη και δεν έχει ενταχθεί στην αλυσίδα του κόστους της εκάστοτε ανανεώσιμης πηγής ενέργειας. Επιπλέον, η ενσωμάτωση των συμβατικών φωτοβολταϊκών συστημάτων στις δομές των κτιρίων έχει αντίκτυπο στην οπτική αρμονία του δομημένου περιβάλλοντος. Οταν τα συστήματα αυτά τοποθετούνται σε μεγάλες εκτάσεις ορεινών πλαγιών ή κοιλάδων, μπορούν να εκληφθούν ως παρεμβατικά και αποτελούν αιτία ανησυχίας για τις χώρες που επιθυμούν να διατηρήσουν την αγροτική τους κληρονομιά. Ομοίως, ο οπτικός αντίκτυπος των ανεμογεννητριών και η ηχορύπανση αποτελούν ζήτημα σε κατοικημένες περιοχές και ευαίσθητους φυσικούς χώρους.

Σε αυτό το πλαίσιο, η πυρηνική ενέργεια παραμένει μια πιστοποιημένη τεχνολογική λύση που παράγει μεγάλες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας, με κανονικότητα και υψηλή ενεργειακή ένταση. Ομως, πρόκειται για μια αποδεδειγμένη και ελεγχόμενη μορφή ενέργειας που έρχεται σε αντίθεση με τη διαλείπουσα και απρόβλεπτη ενέργεια των ανανεώσιμων. Καταναλώνει πολύ μικρό χώρο ανά μονάδα κιλοβατώρας, γεγονός που αποτελεί σημαντικό πλεονέκτημα δεδομένων των προβλημάτων τεχνητής εκμετάλλευσης της γης και των δυσκολιών δημιουργίας βιομηχανικών χώρων. Η πυρηνική ενέργεια είναι επίσης πολύ οικονομική σε υλικά περιορίζοντας δραστικά τη χρήση ορυκτών πόρων και στρατηγικών μετάλλων. Προκαλεί όμως ανησυχίες που επηρεάζουν την κοινωνική της αποδοχή σχετικά με τα πυρηνικά ατυχήματα, τα ραδιενεργά απόβλητα και τις πιθανές επιπτώσεις στην υγεία. Η είσοδος των μικρών αρθρωτών αντιδραστήρων (SMR) θα επηρεάσει θετικά την αντιμετώπιση του κοινού, όπως και το επόμενο στάδιο της σύντηξης για μια σχεδόν απεριόριστη και καθαρή πηγή ενέργειας με ελάχιστα ραδιενεργά απόβλητα σε σύγκριση με την πυρηνική σχάση.

Εστιάζοντας αποκλειστικά στις παραδοσιακές εξαρτήσεις εφοδιασμού που συνδέονται με τα ορυκτά καύσιμα, κινδυνεύουμε να παραβλέψουμε για καιρό ακόμα τις νέες εξαρτήσεις από στρατηγικά μέταλλα και υλικά που προκύπτουν από τη μαζική ανάπτυξη των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας.

O Μιχάλης Βακαλούλης είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Paris VIII και τακτικός ερευνητής στο CNRS. Διδάσκει Πολιτική Θεωρία και Κοινωνιολογία της Παγκοσμιοποίησης και ειδικεύεται στα προβλήματα των κοινωνικών κινημάτων και των ενεργειακών πολιτικών στην Ευρώπη. Τελευταία δημοσίευση: «Nouveau nucléaire et transition énergétique», Presses des Mines, 2024.
Ο Γιάννης Μπασιάς είναι ενεργειακός αναλυτής και τέως πρόεδρος και διευθύνων σύμβουλος της Ελληνικής Διαχειριστικής Εταιρείας Υδρογοναθράκων (ΕΔΕΥ)