Το μέλλον της παγκόσμιας τάξης

Ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, έχει τροφοδοτήσει σοβαρές αμφιβολίες αναφορικά με το μέλλον της μεταπολεμικής παγκόσμιας τάξης πραγμάτων. Οι δασμοί που επιβάλει και απειλεί να επιβάλει εγείρουν ερωτήματα που αφορούν τόσο τις μακροχρόνιες συμμαχίες τους όσο και το μέλλον του διεθνούς εμπορίου και του πλαισίου που το διέπει.

Η προοπτική της πλήρους απεμπλοκής των Ηνωμένων Πολιτειών από τα διεθνή δρώμενα και του προσανατολισμού στον εαυτό τους έχει προβληματικές συνέπειες. Εύκολα μπορεί κανείς να φανταστεί τη Ρωσία να εκμεταλλεύεται την κατάσταση και να επιχειρεί να κυριαρχήσει στην Ευρώπη, μέσω της άσκησης ή της απειλής άσκησης βίας. Εξίσου εύκολα μπορούμε να φανταστούμε και την Κίνα να διεκδικεί ακόμη περισσότερα στην Ασία, όπου ήδη προσπαθεί να ηγεμονεύσει επί των γειτόνων της – κάτι που οι ίδιοι σίγουρα έχουν αντιληφθεί.

Στην πράξη, όλες οι χώρες θα επηρεαστούν, καθώς οι σχέσεις μεταξύ κρατών και άλλων σημαντικών πρωταγωνιστών σε διεθνές επίπεδο αλληλοσυνδέονται. Μια παγκόσμια τάξη βασίζεται σε μια σταθερή κατανομή ισχύος ανάμεσα στα κράτη, σε κανόνες οι οποίοι καθορίζουν και νομιμοποιούν τη συμπεριφορά τους και σε κοινούς θεσμούς. Μια συγκεκριμένη παγκόσμια τάξη μπορεί να εξελίσσεται σταδιακά, χωρίς να οδηγεί σε μια ριζική αλλαγή των παραπάνω συνθηκών. Οταν, όμως, το εσωτερικό πολιτικό σκηνικό στην κυρίαρχη δύναμη αλλάζει με ακραίο τρόπο, όλα τα σενάρια είναι ανοιχτά.

Με δεδομένο ότι οι σχέσεις μεταξύ των κρατών είναι φυσιολογικό να διαφέρουν στην πορεία των χρόνων, η τάξη είναι συνέπεια συγκεκριμένων αναλογιών. Ιστορικά δε, οι αυτοκρατορίες βασίζονταν τόσο στη βία όσο και στην ήπια ισχύ.

Η αλήθεια είναι ότι και πριν από την έλευση του Τραμπ, ορισμένοι αναλυτές πίστευαν ότι η αμερικανική τάξη πραγμάτων έφτανε στο τέλος της. Ο 21ος αιώνας έφερε μαζί του μια ακόμη μετατόπιση στην κατανομή της ισχύος, η οποία συνήθως περιγράφεται ως η άνοδος (για την ακρίβεια, η ανάκαμψη) της Ασίας. Σημειώνεται, άλλωστε, ότι ενώ στην Ασία αναλογούσε το μεγαλύτερο μερίδιο της παγκόσμιας οικονομίας το 1800, έμεινε πίσω μετά τη Βιομηχανική Επανάσταση που σημειώθηκε στη Δύση. Οπως δε συνέβη και σε άλλες περιοχές, υπέφερε από τον νέο ιμπεριαλισμό που κατέστη δυνατός μέσω των δυτικών τεχνολογιών σε στρατιωτικό και επικοινωνιακό επίπεδο.

Σήμερα, η Ασία επιστρέφει στη θέση της ατμομηχανής της διεθνούς οικονομικής ανάπτυξης. Ωστόσο, τα πρόσφατα κέρδη της έχουν προκύψει κυρίως σε βάρος της Ευρώπης και λιγότερο των ΗΠΑ. Αντί να χάνουν έδαφος, οι ΗΠΑ εξακολουθούν να αντιπροσωπεύουν το ένα τέταρτο του παγκόσμιου ΑΕΠ, όπως συνέβαινε και κατά τη διάρκεια της δεκαετίας του 1970. Παρότι δε η Κίνα έχει κλείσει σε μεγάλο βαθμό την ψαλίδα, δεν έχει κατορθώσει ακόμη να προσπεράσει τις ΗΠΑ ούτε οικονομικά, ούτε στρατιωτικά, ούτε με βάση τις συμμαχίες της.

Εάν δεχθούμε ότι η υπάρχουσα παγκόσμια τάξη πραγμάτων διαβρώνεται, τότε οι εσωτερικές πολιτικές εξελίξεις στην Αμερική ευθύνονται εξίσου με την άνοδο της Κίνας. Το ερώτημα που τίθεται είναι εάν εισερχόμαστε σε μια ολοκληρωτικά νέα περίοδο υποχώρησης της Αμερικής ή εάν οι επιθέσεις που εξαπολύει η δεύτερη διακυβέρνηση Τραμπ κατά των θεσμών και συμμαχιών που σφράγισαν τον Αμερικανικό Αιώνα θα αποδειχθούν άλλη μία κυκλική εναλλαγή. Ισως δεν μάθουμε την απάντηση πριν από το 2029.

Ο Τζόζεφ Νάι είναι επίτιμος καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Χάρβαρντ, πρώην βοηθός υπουργός Αμυνας των ΗΠΑ.