«Πρέπει να σπάσεις κάτι για να κοιτάξεις βαθιά μέσα του»

Εγινε διάσημη κινηματογραφώντας για λογαριασμό του Αδόλφου Χίτλερ και όταν το Γ’ Ράιχ κατέρρευσε, η γερμανίδα σκηνοθέτις Λένι Ρίφενσταλ, που το 2003 πέθανε σε ηλικία 101 ετών, ακολούθησε την πτώση του. Η καριέρα της δημιουργού του αριστουργηματικού «Θριάμβου της θελήσεως» («Triumphs des willems») – ενός δυναμικού ντοκιμαντέρ που κατέγραφε την καμπάνια του Χίτλερ το 1934 στη Νυρεμβέργη – και των «Θεών του Σταδίου» («Olympia 1: Fest der Volker» / «Olympia 2. Teil – Fest der Schonheit») – εξαιρετικού ντοκιμαντέρ προπαγάνδας σε δύο μέρη με θέμα τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο – ανήκε πλέον στην Ιστορία.

Μετά τον θάνατο του συντρόφου της Ρίφενσταλ, Xoρστ Κέτνερ το 2016, η παραγωγός Σάντρα Μαϊσμπέργκερ είχε πρόσβαση σε όλη την περιουσία της πρώτης και δύο χρόνια αργότερα επικοινώνησε με τον σκηνοθέτη Αντρες Φέιελ για τη δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ για τη Ρίφενσταλ. Υστερα από πολύ κόπο, πολλές αλλαγές, πολλές διαπραγματεύσεις, η ταινία γυρίστηκε και έκανε την πρεμιέρα της στο περσινό φεστιβάλ κινηματογράφου Βενετίας. Αυτές τις μέρες παίζεται στο 27ο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ που διεξάγεται στη Θεσσαλονίκη. «Ηταν ένα πολυετές ταξίδι – και μια περίτεχνη αναζήτηση ώστε αυτός ο τεράστιος θησαυρός να μπει σε μια κινηματογραφική αφήγηση» είπε ο Αντρες Φέιελ στα «ΝΕΑ», πέρσι στη Βενετία. Το σπίτι της Ρίφενσταλ είχε σφραγιστεί και επρόκειτο να προσφερθεί προς πώληση. Στην ευρύχωρη βίλα, όμως, υπήρχε ακόμα ολόκληρη η περιουσία του Ρίφενσταλ που είχε κληροδοτήσει προς το Πρωσικό Ιδρυμα Πολιτιστικής Κληρονομιάς στο Βερολίνο. Συσκευασμένα σε 700 κουτιά λείψανα της μακρόχρονης ζωής της, σημαντικά ίχνη του έργου της στα πιο σκοτεινά χρόνια της γερμανικής Ιστορίας. Ενας τεράστιος αριθμός σύγχρονων μαρτυριών για έναν παγκοσμίου φήμης σκηνοθέτη και μια άκρως αμφιλεγόμενη φιγούρα στη μεταπολεμική Γερμανία κατά τη διάρκεια της ζωής της.

Πρόσβαση στο υλικό

«Το 2020 έλαβα τις πρώτες ψηφιακές εικόνες – πρώτα ένα ημερολόγιο του 1948, μετά ηχογραφήσεις ιδιωτικών τηλεφωνικών κλήσεων της Ρίφενσταλ, για παράδειγμα με τον Αλμπερτ Σπέερ. Είχα πρόσβαση στην ιδιωτική συλλογή αδημοσίευτων φωτογραφιών της και πλάνων 8 MM από τη δεκαετία του 1930, καθώς και σε προσχέδια των απομνημονευμάτων, μερικά από τα οποία διέφεραν σημαντικά από την τελική μορφή τους». Αυτά τα ευρήματα πυροδότησαν αμέσως την περιέργεια του Φέιελ, αλλά την ίδια ώρα του προκάλεσαν ερωτήματα. Τι ήταν αλήθεια και τι όχι; «Είχε αφήσει η Ρίφενσταλ σκόπιμα πίσω της ορισμένα υλικά ενώ τακτοποιούσε άλλα αλλού; Επρεπε να συμβουλευτώ άλλες πηγές».

Κεντρικό στοιχείο της αφήγησης στην ταινία είναι η χρήση αποσπασμάτων από τα talk show και τις τηλεοπτικές συνεντεύξεις της Ρίφενσταλ, η οποία, με την εξαίρεση μιας φοράς, δεν χάνει ποτέ την ψυχραιμία της, ακόμα και σε πολύ δύσκολες στιγμές για αυτήν, ενώ βρίσκεται σε αντιπαράθεση με ανθρώπους που μαρτύρησαν από τον ναζισμό. «Δεν χρησιμοποιήσαμε αυτά τα αποσπάσματα μόνο για ενημερωτικούς σκοπούς» είπε ο Φέιελ. «Μερικές φορές τα δείχνουμε χωρίς ήχο και σε αργή κίνηση, ώστε ο θεατής να μπορέσει, απλώς, να παρατηρήσει τη Ρίφενσταλ με τις χειρονομίες της και τις εκφράσεις του προσώπου της».

Καμία απολογία

Αν και η Ρίφενσταλ δεν παραδέχθηκε ποτέ την ενεργή, πολιτική συμμετοχή της στο ναζιστικό κόμμα, δεν απαρνήθηκε ποτέ τις ταινίες που την έκαναν διάσημη. «Θα μπορούσα να απολογηθώ που γεννήθηκα» είχε πει κάποτε, «ποτέ όμως για το ίδιο το έργο μου». Μετά το τέλος του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου η Ρίφενσταλ συνελήφθη, δικάστηκε και εξέτισε τετράχρονη ποινή φυλάκισης σε γαλλικές φυλακές. Παρότι μερικά χρόνια αργότερα, ως φωτογράφος πλέον, κατάφερε να ολοκληρώσει την ταινία «Tienfland» (την παραγωγή της οποίας είχε σταματήσει ο ίδιος ο υπουργός προπαγάνδας του Χίτλερ, Γιόζεφ Γκέμπελς θεωρώντας τη στάση της ηττοπαθή) η κινηματογραφική καριέρα της δεν μπόρεσε ποτέ να ορθοποδήσει. Ανάμεσα στα πιο σημαντικά φωτογραφικά έργα της (που είχαν φυσιολατρικό χαρακτήρα) προέκυψαν από τις εμπειρίες της στην Αφρική και τη γνωριμία της με τη φυλή Νούμπα.

Ο Φέιελ επιμελήθηκε την ταινία «Riefenstahl» στη μονταζιέρα για περισσότερους από δεκαοκτώ μήνες. Δεν ήταν υπερβολικά μεγάλος χρόνος; «Οι προκλήσεις ήταν μεγαλύτερες από κάθε προηγούμενο μου κινηματογραφικό έργο» είπε. «Πρώτα απ’ όλα, αυτό έχει να κάνει με την τεράστια ποσότητα του διαθέσιμου υλικού. Κατά καιρούς η δουλειά με έφτανε στα όριά μου και δεν θα τα είχα καταφέρει χωρίς τους ανθρώπους που στάθηκαν δίπλα μου όλα αυτά τα χρόνια, τους πλοηγούς μου».

«Δεν τη χαϊδεύει»

Στο τέλος της ημέρας, βασικό ερώτημα παραμένει ένα: πώς μπορείς να προσεγγίσεις μια φιγούρα όπως η Ρίφενσταλ, ένθερμη προπαγανδίστρια ενός καθεστώτος τρόμου, χωρίς να έχεις κάποια διφορούμενα συναισθήματα απέναντί της; «Υπήρξαν στιγμές που έπρεπε να αναγκάσω τον εαυτό μου να μην απομακρυνθεί από αυτήν» είπε ο Φέιελ. «Ξεπέρασα αυτή την κατάσταση απροθυμίας, διαφορετικά δεν θα υπήρχε λόγος να γίνει η ταινία. Υπάρχει μια ζωή πριν από την ενοχή. Η ζωή της Ρίφενσταλ θα μπορούσε να εξελιχθεί εντελώς διαφορετικά τη δεκαετία του 1920 και ο ενθουσιασμός για το ναζιστικό καθεστώς δεν ξεκίνησε το 1932. Το ντοκιμαντέρ δεν κάνει απαλούς κύκλους γύρω της, δεν τη χαϊδεύει. Αντιθέτως πιστεύω ότι ως έργο έχει ένα στοιχείο καταστροφής. Ορισμένες φορές πρέπει να σπάσεις κάτι για να κοιτάξεις βαθιά μέσα του. Και έτσι αναδύεται η περιέργεια, μαζί με νέες ερωτήσεις. Αυτά ώθησαν τη συγγραφική διαδικασία – η οποία δεν ήταν απαλλαγμένη από διάφορες κρίσεις».