Μπορούμε να βρούμε λύσεις στην Ιστορία;

Η νέα αμερικανική πολιτική έναντι της Ουκρανίας προκάλεσε την επίκληση στον δημόσιο διάλογο ιστορικών σταθμών που θεωρούνται ιστορικά προηγούμενα κατάλληλα για την ανάλυση των εξελίξεων του παρόντος. Το Μόναχο σηματοδοτεί μια επονείδιστη συμφωνία μεγάλων δυνάμεων σε βάρος ενός μικρού κράτους, της Τσεχοσλοβακίας, το 1938. Παρέμεινε συνώνυμο της επιζήμιας υποχωρητικότητας των δυτικών δημοκρατιών, τότε της Βρετανίας και της Γαλλίας, έναντι του ναζισμού. Παρά τον συμβιβασμό ο Β’ Παγκόσμιος Πόλεμος δεν απετράπη. Η Γιάλτα είναι υπόμνηση για κάτι άλλο, συνιστά τη συμφωνία υπερδυνάμεων, της Αμερικής και της Σοβιετικής Ενωσης, για τη διαίρεση της Ευρώπης σε ζώνες επιρροής το 1945.

Διδάσκει κάτι η Ιστορία; Στην πραγματικότητα γνωρίζουμε ότι δεν διδάσκει, δεν τη διέπουν ακατάλυτοι νόμοι. Η Ιστορία είναι μια διαδοχή πράξεων, εξελίξεων, εμπεριέχει συνέχειες αλλά και ανατροπές που επιφέρουν βαθιές τομές, διατρέχεται από νοοτροπίες και καθορίζεται από μεταβαλλόμενους συσχετισμούς υλικών δυνάμεων σε συνάρτηση με ιδέες. Δεν επαναλαμβάνεται ωστόσο. Διακρίνονται ίσως μοτίβα αλλά όχι ενδελέχειες. Η Ιστορία μπορεί να υποδεικνύει αναλογίες, είναι ένας κριτικός τρόπος να προσεγγίζουμε τα πράγματα. Εμείς δίνουμε σε αυτά ένα νόημα. Αυτό δεν σημαίνει όμως ότι η Ιστορία συνιστά μια αυθαίρετη κατασκευή. Επίκληση του κατευνασμού έγινε σε ποικίλες περιστάσεις. Ανεπιτυχώς από τον βρετανό πρωθυπουργό Αντονι Ιντεν το 1956 για να δικαιολογηθεί η επέμβαση στο Σουέζ με προφανή στόχο τη διαιώνιση της αποικιοκρατίας. Επιτυχώς από τον πρόεδρο Μπους τον πρεσβύτερο το 1989-90 για να δικαιολογηθεί η εκστρατεία των Ηνωμένων Πολιτειών και των συμμάχων τους, η οποία ανέστρεψε την προσάρτηση ενός μικρού κράτους, του Κουβέιτ, από τον ισχυρότερο γείτονά του, το Ιράκ. Η Γιάλτα ίσως πείθει περισσότερους γιατί ο Πούτιν επιχειρεί να αναστρέψει τις συνέπειες του Ψυχρού Πολέμου και ο Τραμπ δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα για την Ευρώπη. Αλλά και γι’ αυτό απομένει να δούμε τους ακριβείς όρους της νέας διευθέτησης. Δεν πρέπει επίσης να αγνοούμε την ίδια την Ευρώπη. Αν και φαίνεται αδύναμη, δεν είναι κατεστραμμένη όπως ήταν το 1945. Τότε η Αμερική και η Σοβιετική Ενωση δε χρειαζόταν να ρωτήσουν πολλούς, μόνο τη Βρετανία, αλλά όχι επίμονα. Οποιαδήποτε «Νέα Γιάλτα» για να είναι λειτουργική πρέπει να έχει έστω την ανοχή των ενδιαφερομένων. Η Ιστορία μας βοηθά να σκεφτούμε αλλά δεν μας δίνει λύσεις εγχειριδίου.

Ο Σωτήρης Ριζάς είναι διευθυντής ερευνών στο Κέντρο Ερευνας Ιστορίας Νεότερου Ελληνισμού της Ακαδημίας Αθηνών