Κατευνασμός και αναθεωρητισμός

Τρία χρόνια μετά την έναρξη της ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ φαίνεται έτοιμος να φτάσει σε συμφωνία με τον ρώσο ομόλογό του Βλαντίμιρ Πούτιν για τον τερματισμό του πολέμου. Ολα τα σημάδια δείχνουν πως μια τέτοια διευθέτηση θα γίνει εις βάρος της ίδιας της Ουκρανίας, η οποία κατά πάσα πιθανότητα θα εξαναγκαστεί να αποδεχθεί, είτε de facto είτε – ακόμα χειρότερα – de jure, την απώλεια εδαφών προς όφελος της Ρωσίας. Οι απόψεις του Κιέβου δεν λαμβάνονται υπόψη ούτε καν για το θεαθήναι. Οι αποφάσεις των πιο ισχυρών θα εφαρμοστούν έναντι των πιο αδυνάμων. Δεν πρόκειται για καινοτομία στις διεθνείς σχέσεις, αλλά μάλλον για επιστροφή στο παρελθόν, εκείνο που ίσχυε πριν από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο.

Οι συζητήσεις μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας θύμισαν σε πολλούς τη Διάσκεψη του Μονάχου. Εκεί, τον Σεπτέμβριο του 1938, οι πρωθυπουργοί της Μεγάλης Βρετανίας και της Γαλλίας, Νέβιλ Τσάμπερλεν και Εντουάρ Νταλαντιέ, συγκατένευσαν στην αμαχητί παράδοση της Σουδητίας (που κατοικούνταν κατά πλειοψηφία από γερμανικούς πληθυσμούς) από την Τσεχοσλοβακία στη ναζιστική Γερμανία. Πίστευαν ότι ικανοποιώντας αυτή την απαίτηση του Αδόλφου Χίτλερ θα απέφευγαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Οι ελπίδες τους αποδείχθηκαν φρούδες. Πριν καν συμπληρωθεί ένας χρόνος, τα ναζιστικά στρατεύματα εισέβαλαν στην Πολωνία, παρασύροντας την ανθρωπότητα στην άβυσσο μιας νέας παγκόσμιας σύρραξης.

Η στρατηγική των Τσάμπερλεν και Νταλαντιέ απέτυχε οικτρά. Η προσπάθεια «εξημέρωσης του θηρίου» κατέληξε στο αντίθετο αποτέλεσμα από εκείνο που προσδοκούσαν. Αντί να επιτευχθεί η ειρήνη, άνοιξε διάπλατα ο δρόμος προς τον πόλεμο – και μάλιστα με τους επίδοξους ανατροπείς της διεθνούς τάξης να βρίσκονται σε θέση ισχύος. Πιστοποιήθηκε έτσι, με τον πιο επώδυνο τρόπο, ότι ο κατευνασμός μιας χώρας που έχει ισχυρές αναθεωρητικές διαθέσεις δεν είναι απλώς ατελέσφορος, αλλά δυνητικά επικίνδυνος.

Το Μόναχο του 1938 και οι εξελίξεις των τελευταίων εβδομάδων γύρω από το ουκρανικό ζήτημα έχουν ανησυχητικές αναλογίες. Πέρα από την ηθική διάσταση του θέματος, τίθεται επιτακτικό το ερώτημα τι μήνυμα θα σταλεί στις αναθεωρητικές δυνάμεις παγκοσμίως σε περίπτωση που η Ρωσία αποκομίσει εδαφικά κέρδη από την Ουκρανία.

Εκτός από τις ομοιότητες ανάμεσα στο 1938 και στο σήμερα, υπάρχει και μία διαφορά. Το πρόβλημα είναι ότι αυτή η διαφορά είναι εξίσου (αν όχι ακόμα πιο) ανησυχητική. Ο Τσάμπερλεν και ο Νταλαντιέ ήταν κατά κάποιον τρόπο οι εκφραστές του ιστορικού παρελθόντος. Στάθμισαν εντελώς εσφαλμένα τα δεδομένα διότι είχαν κατά νου το οδυνηρό προηγούμενο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος πίστευαν ότι θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί εάν τότε είχε εφαρμοστεί κατευναστική πολιτική. Ερμήνευσαν το 1938 με όρους του 1914 κι αυτός ο αναχρονισμός ήταν μεγάλο λάθος. Στην περίπτωση του Τραμπ συμβαίνει μάλλον το αντίθετο. Εκείνος είναι ο σημαιοφόρος ενός νέου κόσμου, στον οποίο οι κανόνες του παιχνιδιού θα συνοψίζονται στη διαπίστωση ότι απλώς δεν υπάρχουν κανόνες. Με τις αστοχίες τους, ο Τσάμπερλεν και ο Νταλαντιέ έβαλαν την υπογραφή τους στο τέλος μιας εποχής. Με τις συνειδητές επιλογές του, ο Τραμπ θέλει να εγκαινιάσει μια νέα, που μοιάζει να είναι πιο επικίνδυνη (ιδίως για τις μεσαίου και μικρού διαμετρήματος χώρες) από ό,τι είχαμε συνηθίσει τα τελευταία 80 χρόνια.

Ο Αντώνης Κλάψης είναι αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, συνιδρυτής του Strategic Thinking Lab