«Αλλη πόλη» μέχρι τη Μεταπολίτευση

Η Αθήνα μέσα μου έχει αποτυπωθεί με εικόνες χαρακτηριστικές ιδιαίτερου χρώματος και ατμόσφαιρας. Εικόνες από τις αρχές του ’60 μέχρι και την εποχή της Μεταπολίτευσης. Από εκεί και πέρα, είναι σα να χάθηκε, σα να πρόκειται για μια άλλη πόλη: ένα πλαίσιο βερνικωμένο και περιποιημένο, ή ξεχαρβαλωμένο και σκουριασμένο, που κυκλώνει το φάντασμα μιας φωτογραφίας.

Τότε, η αίσθηση της καθημερινότητας, του πλήθους στους δρόμους, έδινε μια εικόνα πολύβουης ζωντάνιας και πολυχρωμίας. Πολλά πολλά συντριβάνια και ανθοπωλεία. Συνωστισμοί σε πολυκαταστήματα. Μικροπωλητές και κουλουρτζήδες. Ταβερνεία με γύρο και σούβλες,  σάλες εστιατορίων. Γεύσεις αξέχαστες και μυρωδιές από λουλούδια. Η λαϊκότητα ανάκατη με τον μικροαστισμό ακριβώς όπως τη βλέπουμε στις τότε ελληνικές ταινίες.

Τίποτα το δήθεν

Φθαρμένα νεοκλασικά πλάι στις νεόκτιστες πολυκατοικίες, κτίρια κατάφορτα από χιλιάδες ταμπέλες κι επιγραφές. Ολα ζωντανά, λειτουργικά, συμμετοχικά στη ζωή, χωρίς τίποτα το μημειακό ή το δήθεν. Υπόγεια καμπαρέ, με φωτογραφίες ασπρόμαυρες κολλημένες σε κατακόκκινα σατινένια υφάσματα μέσα σε βιτρίνες, στη σκάλα που οδηγούσε από τη λεωφόρο στο καταγώγιο. Τα καφενεία των λογοτεχνών και των καλλιτεχνών, χωρίς τίποτα το επιτηδευμένο, τυπικά και σκέτα με μια συγκρατημένη αρχοντιά. Δωρικές μπουτίκ στην οδό Ερμού με διακριτικό εκλεκτισμό. Παντοφλάδικα και υφασματάδικα, γεμάτα κόσμο πάντα, στην Αιόλου, την Αγίου Μάρκου, την Αθηνάς. Ρετρό ξενοδοχεία, σινεμά με πορνό, στην Ομόνοια. Εκκλησίες θαμμένες στα στενά της Πλάκας. Αυτοκίνητα παντού και κλάξον. Γκαζόζες, λεμονάδες, λουκουμάδες, τυρόπιτες. Στο «Ρωσικόν», πιροσκί, στου «Παπασπύρου», παγωτό. Πού και πού ο Παρθενώνας, χωρίς να ‘ναι ακόμα το σημερινό αξιοθέατο της οθωνικής vieille ville, σήμα κατατεθέν της πόλης, αλλά και λίγο σαν λιγδιασμένη, χαραγμένη στο βρώμικο γαλανό, μάρκα σαπουνιού (Σεφέρης). Ενας άραβας με κελεμπία ξαφνικά μέσα στην κοσμοσυρροή του Συντάγματος, μια Ινδή με τη φανταιζίστικη αμφίεσή της, ένας μαύρος νεαρός από κάποια χώρα της Αφρικής, λιγοστοί και σπάνιοι ξένοι, πριν ακόμα οι τουρίστες κατακλύσουν τα πάντα. Τσολιαδάκια κρεμασμένα παντού. Στο δικαστικό μέγαρο του Αρσακείου, αστυνόμοι και δικηγόροι και διαρκής αναβρασμός. Λαχειοπώλες, μπουλούκια στις στάσεις των λεωφορείων και τρόλεϊ κατακίτρινα.

Καλοκαίρι στο Μουσείο

Τα Πατήσια, η Κολιάτσου, η πλατεία Αμερικής, η Φωκίωνος, με αστικές μονοκατοικίες γεμάτες έπιπλα ύφους αρ ντεκό και άλλα αντικείμενα του μεσοπολεμικού και μεταπολεμικού μοντερνισμού. Κλασάτες κυρίες και δεσποινίδες σαν βγαλμένες από την ταινία «Το τελευταίο ψέμα» του Κακογιάννη. Στη βιτρίνα ενός καταστήματος παιδικών παπουτσιών Μούγερ, δυο νάνοι ανακατεύουν με μια κουτάλα τον υποτιθέμενο ζωμό σε λιλιπούτεια χύτρα, λίγο πριν το καφενείο Ηραίον που ακόμα στέκει, κι ας έχει μισογεράσει η γενιά του ’30. Καλοκαίρι του ’61-62, στο Μουσείο, τη νύχτα, ο Νίκος Γούναρης τραγουδά πάνω σε μια εξέδρα μπροστά σε κάθετους φοίνικες, απέναντι σε μεταλλικά τραπεζάκια και πάνινες πτυσσόμενες πολυθρόνες γεμάτες κόσμο. Η «Αλίκη στο ναυτικό», στο θερινό σινεμά Λουζιτάνια, στην ταράτσα μιας πολυκατοικίας, στην Ευελπίδων. Στην Αίγλη του Ζαππείου, αοιδοί του ελαφρολαϊκού μπροστά σ’ ένα κοινό αναψυκτηρίου, κάτω στρωμένο χαλίκι και γύρω πλήθος οικογένειες με παιδιά, αρχές του ’70. Στου Λουμίδη, τέλη της δεκαετίας του ’60, πρώτη φορά η γεύση ενός ελληνικού burger. Τα θέατρα, με τις φωτογραφίες των μεγάλων μύθων: η Λαμπέτη, ο Χορν… Ο Κουν ως φιγούρα, τέλη της δεκαετίας του ’70, σ’ ένα φανάρι της Σταδίου, μπροστά απ’ τον μαγικό «Κάουφμαν», το μυστηριώδες εκείνο βιβλιοπωλείο, που έμοιαζε με λαβύρινθο ή εσωτερικό πυραμίδας, περιμένοντας ν’ ανάψει το πράσινο για να περάσει. Το δέος καθώς δρασκέλιζες, στην Αγίου Κωνσταντίνου, μετά από έναν ύποπτο κινηματογράφο, το κατώφλι του Εθνικού, χωρίς ακόμα την αναπαλαίωση, για να δεις τον Μινωτή….

Οταν άναβαν τα φώτα

Και πάντα όταν έπεφτε αργά το βράδυ κι ερχόταν το δειλινό, την άνοιξη ή το καλοκαίρι, οι ηλεκτρικές διαφημίσεις, παντού σ’ όλες τις προσόψεις: ονόματα, φίρμες, εικόνες, εραλδικά σχήματα, ένα πανόραμα σαγηνευτικό που μετέτρεπε την πολιτεία σε μια φαντασμαγορία χωρίς τέλος, με τους φωτισμένους πίδακες, τη φωταγωγημένη βάναυσα Ακρόπολη και τα χιλιάδες χρωματιστά λαμπιόνια του νέον που παράσταιναν μπουκάλια σόδας απ’ όπου ανάβλυζαν πηγές, καπέλα μεξικάνικα που χάνονταν και ξαναφανερώνονταν θαυματουργικά, τοπία εξωτισμού παρμένα από τη Χαβάη, αεροπλανάκια και κύκλους της Ολυμπιακής που έμπαιναν ο ένας μέσα στον άλλον όπως τα τσέρκια και οι κορδέλες στον άνεμο, και τόσα άλλα θαύματα όπως και τα κινούμενα σχέδια, εκεί βαθιά, πολύ βαθιά, στη σκοτεινή αίθουσα του Ρεξ, στο περίφημο Σινεάκ…

Η Αθήνα, με τα ίχνη της νεοκλασικής παρακμής και τα οράματα της ακμής του φρεσκογεννημένου καταναλωτισμού όλης της δεκαετίας  του ’60 και του ’70, παλλόμενη, ανθρώπινη, αισθησιακή, άλλοτε χρωματιστή άλλοτε ασπρόμαυρη, είναι η πόλη που τοποθετώ μέσα στο σημερινό βερνικωμένο ή κουρελιασμένο της πλαίσιο, στη θέση της απουσίας…

Ο Στρατής Πασχάλης είναι ποιητής και μεταφραστής