Κι έτσι, μαζί με τους εφτά, κατηφοράμε…

Στις 10 Φεβρουαρίου συμπληρώνονται 50 χρόνια από τον θάνατο του ποιητή (ενώ είχε προηγηθεί στις 11 Ιανουαρίου η επέτειος γέννησής του το 1910). Ο Μιχάλης Γελασάκης, μελετητής του – που έχει εκδώσει το «Νίκος Καββαδίας, Ο αρμενιστής ποιητής» (Αγρα) – γράφει στα «Πρόσωπα» για την ιστορία πίσω από τους περίφημους εφτά νάνους του «Cyrenia», η αστροφυσικός Φιόρη – Αναστασία Μεταλληνού για τις αναφορές των ουράνιων σωμάτων στην ποίησή του και ο συγγραφέας Φίλιππος Φιλίππου εμπνέεται από τις τελευταίες μέρες του για ένα διήγημα.

Δ.Δ.

Εφτά νάνοι που καμία σχέση δεν είχαν με τη Χιονάτη. Γράφτηκαν πάνω σε ένα υπερωκεάνιο που μετέφερε μετανάστες στην Αυστραλία, αλλά ο Κόλιας, όπως τον έλεγαν οι φίλοι, δεν πρόλαβε να δει το ποίημά του τυπωμένο. Εκδόθηκε για πρώτη φορά δύο δεκαετίες μετά τη συγγραφή του, στη μεταθανάτια τρίτη ποιητική συλλογή «Τραβέρσο». Οι νάνοι όμως συνέχισαν το φανταστικό τους ταξίδι. Εγιναν τραγούδι – σήμα κατατεθέν που αρχικά ερμήνευσε η Χάρις Αλεξίου και τελικά έμειναν με τη φωνή του συνθέτη Θάνου Μικρούτσικου, επιθυμία του οποίου ήταν το κομμάτι να ακουστεί στην κηδεία του.

Ας πάρουμε όμως την ιστορία από την αρχή: η κόρη της αδελφής του Καββαδία, Ελγκα, διάβαζε πυκνά και με αγάπη παιδικά βιβλία (φτάνοντας στην ενήλικη ζωή της να γίνει διευθύντρια του κέντρου παιδικού και εφηβικού βιβλίου). Ενα από αυτά τα βιβλία ήταν το «Quentin Durward» του σπουδαίου μυθιστοριογράφου, ποιητή, ιστορικού και νομικού Walter Scott. Αμέσως έγινε ένα από τα αγαπημένα της βιβλία. Ηταν 13 ετών και ο παραμυθιακός κόσμος του σκωτσέζου αριστοκράτη την είχε σαγηνεύσει. Εκτός από τις κούκλες της, το παιδικό της δωμάτιο ήδη από την περίοδο της Κατοχής διακοσμούσε ένα μακρόστενο χειροποίητο κέντημα με τις μορφές επτά νάνων – άσχετων με αυτούς του βιβλίου. To χειροποίητο κέντημα είχε έρθει με τα πράγματα της μητέρας του Καββαδία (γιαγιά της Ελγκας) από τη Ρωσία στα μέσα της δεκαετίας του 1910.

Η αγάπη της για αυτό το βιβλίο και η γοητεία που της προκαλούσε η αναφορά του Walter Scott στους επτά νυχτοπερπατητές (Night Walkers) ήταν τέτοια που κατά τη διάρκεια μιας ασθένειάς της αυτό που ζήτησε ως παρηγορητικό δώρο ήταν να γράψει για αυτούς ο θείος της ένα ποίημα. Η μικρή Ελγκα είχε διαβάσει το βιβλίο τα Χριστούγεννα του 1950 (στα ελληνικά τότε κυκλοφορούσε με τον τίτλο «Ο τοξότης του Λουδοβίκου IΑ΄» και αργότερα ως «Ο τοξότης του βασιλιά») και είχε συνδέσει τους επτά νυχτοπερπατητές με τους επτά νάνους του κεντήματος που έβλεπε από μικρή στο δωμάτιό της. Λίγες μέρες μετά, ο Μαυρής, όπως τον αποκαλούσαν στο σπίτι, θα έφευγε για ένα ακόμη μακρινό ταξίδι στην Αυστραλία. Εκείνη την περίοδο εργαζόταν ως ασυρματιστής στο ατμόπλοιο (steamer ship) «Cyrenia», ιστορικό υπερωκεάνιο της ναυτιλιακής εταιρείας ΕΛΜΕΣ (Ελληνικές Μεσογειακές Γραμμές). To ναυπηγημένο το 1911 ως «TSS Maunganui» έκανε συνήθως τη γραμμή Γένοβα – Αυστραλία (με στάσεις σε Μάλτα, Πειραιά, Κύπρο, Κολόμπο κ.α.) μεταφέροντας κυρίως μετανάστες από την Ευρώπη στους Αντίποδες, σε ένα ταξίδι που διαρκούσε σχεδόν έναν μήνα. Στα πολυήμερα ταξίδια με το συγκεκριμένο βαπόρι που αγάπησε, έγραψε και το μεγαλύτερο μέρος του πεζού «Βάρδια».

ΤΟ ΓΡΑΜΜΑ ΜΕ ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ. Εχοντας λοιπόν στο μυαλό του την επιθυμία της μικρής του ανιψιάς, της έγραψε ένα γράμμα εν πλω από το Κολόμπο προς την αυστραλιανή πόλη Φρεμάντλ. Μαζί με το γράμμα, ο Καββαδίας θα της στείλει και το ποίημα που είχε ζητήσει, έχοντας υπόψη του την αναφορά του Walter Scott και το κέντημα με τα εφτά ανθρωπάκια. Ενας από τους αρχικούς τίτλους που είχε σκεφτεί ο Καββαδίας για το ποίημά του ήταν η λέξη «Εξοδος» που πιθανό να ήθελε να παραπέμψει στην έξοδο των Εβραίων από τη σκλαβιά της Αιγύπτου προς τη Γη της Επαγγελίας, αφού κάτω από τον τίτλο σημείωνε: «καὶ ἀπὸ Χαρρὰν κατῆλθον εἰς γῆν Χαναάν».

Στο γράμμα του προς την Ελγκα θα δώσει ποιητικά τη γενική εικόνα και θα αναφερθεί στο νέο ποίημα που αφιερώνει σε εκείνη την «κόρη ξανθή και γαλανή που όλο εμελέτα», γράφοντάς της στις 5 Μαρτίου 1951:

Αγαπημένη μου Ελγκα

Ο καιρός είναι χειμωνιάτικος από χθες. Μπορεί κανείς να κοιμάται με τις πόρτες κλειστές. Το κέφι έχει αλλάξει. Οσμίζονται τη στεριά. Αν έχεις καλό μάτι, κοιτώντας αριστερά, αντικρίζεις την κοκκινωπή αγαπημένη γη της Αυστραλίας. Αύριο το πρωί θα ξημερωθούμε στο Fremantle, εκεί στη λίμνη του Περθ με τους κύκνους. Το βράδυ θα σαλπάρουμε για το Great Bite of Australia, τo Bay Biscay του Νότου. Πέντε μερόνυχτα ωκεάνιος σάλος. Επειτα το Bass Straight. O Abel Tasman με τα ξανθά γένια. Μια βδομάδα στο Melbourne. Στα πάρκα, στα παιχνίδια της St Kilda, στα μαγαζιά της Collins street για το χατίρι σου.

[…]

Οι εφτά νυχτοπερπατητές δικοί σου μια και το θέλησες. Μπήκανε στο Colombo με τα στάρια και τους σκορπιούς. Ομως, Ελγκα, πρέπει να ξέρεις πως η ποίηση είναι κάτι άλλο (τι;) και όχι μια μόστρα ονόματα χωρών ανατολικών ή χωριών και πόλεων. Σωστά, τότε θα μου πεις «γιατί εσύ;…». Because, my dear Elga, I cannot. Θέλησα να σου γράψω ένα ποίημα σαν παραμύθι, απλό, όμως μου ξέφυγε και βγήκε τούτο το μπλάστρι για γερασμένα παιδιά.

[…]

Πίστευε, Ελγκα, πως σε θυμάμαι και σ’ αγαπώ πολύ και πως ίσως κάποτε κατορθώσω να σου χαρίσω ένα ωραίο ποίημα και σχίσε τούτο που βρωμάει πετρέλαιο.

Φιλιά σε όλους

Σε φιλώ, ο θείος σου Μαυρής

(Καββαδίας Νίκος, «Γράμματα

στην αδελφή του Τζένια και στην Ελγκα»,

Αγρα, 2011)

ΠΟΙΟΙ ΗΤΑΝ ΟΙ ΝΑΝΟΙ; Τα ξένα ονόματα που χρησιμοποιεί, όμως, δεν έχουν καμία σχέση ούτε με το παιδικό βιβλίο ούτε με το κέντημα. Ο Σημ, ο Ρεκ, ο Γκόμπι, ο Χαράμ, ο Ραμάν, ο Τοτ και ο Σάλαχ μοιάζουν με σύντομα ονόματα που επινόησε για τις ανάγκες του μέτρου. Στην πραγματικότητα είναι ονόματα ναυτικών που εργάστηκαν μαζί στα καράβια την περίοδο που δούλεψε σε αυτά όχι ως ασυρματιστής, αλλά ως ναυτόπαις, στην κατώτερη ιεραρχία. Κάποια από τα ονόματα που παραθέτει στο ποίημα υπάρχουν υπογραμμισμένα στην κατάσταση πληρώματος του φορτηγού πλοίου «Picard», με το οποίο είχε μπαρκάρει τη δεκαετία του ’30. Από τα υπαρκτά πρόσωπα ονοματοδοτεί τους φανταστικούς του ήρωες και έτσι οι πραγματικοί ναύτες του αργοκίνητου φορτηγού «Picard», ύστερα από 20 χρόνια, γίνονται παρηγοριά σε ένα άρρωστο μικρό κορίτσι και οι νάνοι – ναύτες του «Cyrenia». Μέσα σε αυτούς παρεμβάλλονται και δύο γυναικείες μορφές της Βίβλου. Η Εσθήρ και η Ρουθ. Αξίζει να αναζητήσετε την ιστορία τους… Ρουθ – μαθαίνουμε επίσης από τα γράμματά του – έλεγαν και μια επιβάτισσα του «Cyrenia» που του είχε χαραχθεί στη μνήμη από το 1949, χρονολογία που ξεκίνησε να ταξιδεύει με το συγκεκριμένο πλοίο.

ΤΟ ΤΡΑΓΟΥΔΙ. Το ταλαιπωρημένο υπερωκεάνιο έγινε παλιοσίδερα το 1957 στην Ιταλία, αλλά η μνήμη του διασώθηκε από τις αφηγήσεις των μεταναστών και το ποίημα του Καββαδία που αγαπήθηκε και έγινε τραγούδι από τον Θάνο Μικρούτσικο.

Αφού έχει κυκλοφορήσει το έργο αναφοράς στον μελοποιημένο Καββαδία, «Σταυρός του Νότου» (1979), ο συνθέτης συνεχίζει την εργασία του πάνω στο καββαδιακό έργο. Ενα από τα ποιήματα που προσθέτει στη λίστα με τα ήδη μελοποιημένα είναι «Οι εφτά νάνοι στο s/s Cyrenia». Η πρώτη δημόσια εκτέλεση θα γίνει από τον ίδιο σε μια συναυλία στο Μοσχάτο στις 11 Δεκεμβρίου 1983. Θα το δοκιμάσει στο κοινό και σε άλλες συναυλίες μέχρι να δισκογραφηθεί για πρώτη φορά το 1986 με ερμηνευτή όχι τον ίδιο, αλλά τη Χ. Αλεξίου. Εναν χρόνο αργότερα, το παίρνει και πάλι πάνω του και το παρουσιάζει στην τηλεόραση της ΕΡΤ και την ιστορική εκπομπή «Πρόβα» της Λιλάντας Λυκιαρδοπούλου.

Η πρώτη φορά που το δισκογραφεί με τη φωνή του είναι το 1990 στον δίσκο «Για πιάνο και φωνή» που ηχογραφήθηκε στις Βρυξέλλες με ερμηνεύτρια τη Δήμητρα Γαλάνη. Εκεί όμως που θα κάνει ιδιαίτερη αίσθηση και θα αρχίσει να γίνεται γνωστό είναι η δεύτερη προσωπική δουλειά του πάνω στον Καββαδία, οι «Γραμμές των οριζόντων».

Ο ίδιος ο συνθέτης, πολλά χρόνια μετά, θα δηλώσει: «Με τους “Εφτά νάνους” έχουν ταυτιστεί το εντός μου και η ρυθμική μου αγωγή […] Οταν παίζω τους “Εφτά νάνους”, ο κόσμος έχει ψευδαισθήσεις. Νομίζει ότι με βλέπει. Νομίζει ότι βλέπει το πιάνο. Θέλω να τους πω… ότι δεν βλέπουν εμένα και το πιάνο, νομίζουν ότι το βλέπουν. Γιατί από την ώρα που αρχίζω, εγώ έχω πάρει το πιάνο και ίπταμαι. Απλώς έρχομαι μετά για το χειροκρότημα…».

Η μελοποίηση θα παίξει καθοριστικό ρόλο στην κοινωνική διάχυση του ποιήματος και θα είναι τόσο ισχυρή και ταυτοτική για τον συνθέτη που θα την παρουσιάζει σχεδόν σε κάθε live του, ως στιγμή κορύφωσης, μέχρι και την ώρα της κηδείας του. Επιθυμία του ήταν να τον αποχαιρετήσουμε και να μας αποχαιρετήσει με αυτό.

Ποτέ κανείς από αυτούς τους ταλαίπωρους ναύτες των φορτηγών της δεκαετίας του ’30, που θαλασσοδέρνονταν μαυρισμένοι από τον ήλιο και το κάρβουνο στα αργόπλοα σκαριά, δεν έμαθε ότι μέσω του Καββαδία έκανε τόσα ταξίδια και στη στεριά. Οτι τον τραγούδησε ένας ολόκληρος λαός και συνεχίζει να τον τραγουδάει, παρότι ο Καββαδίας ήθελε αυτό το ποίημα να σκιστεί γιατί βρωμούσε πετρέλαιο…

Και κάπως έτσι, δεν έχει πια καμία σημασία ότι τραγουδήσαμε όλοι λάθος τον στίχο του Καββαδία, ακόμα και αν τον διαβάσαμε σωστά, αφού ο ποιητής γράφει:

Γιε μου, πού πας;

Μάνα, θα πάω με τα καράβια.

Οἱ ἑφτὰ νάνοι
στὸ s/s Cyrenia

Στὴν Ἔλγκα

Ἑφτά. Σὲ παίρνει ἀριστερά, μὴν τὸ ζορίζεις.

Μάτσο χωρᾶνε σὲ μία κούφιαν ἀπαλάμη.

Θυμίζεις κάμαρες κλειστὲς, στεριὰ μυρίζεις.

Ὁ πιὸ μικρὸς ἀχολογάει μ᾿ ἕνα καλάμι.

Γυαλίζει ὁ Σὴμ τῆς μηχανῆς τὰ δύο ποδάρια.

Ὁ Ρὲκ λαδώνει στὴν ἀνάγκη τὸ τιμόνι.

Μ᾿ ἕνα φτερὸ ξορκίζει ὁ Γκόμπι τὴ μαλάρια

κι ὁ στραβοκάνης ὁ Χαρὰμ πίτες ζυμώνει.

Ἀπ᾿ τὸ ποδόσταμο πηδᾶν ὡς τὴ γαλέτα.

-Μπορῶ ποτὲ νὰ σοῦ χαλάσω τὸ χατίρι;

Κόρη ξανθὴ καὶ γαλανὴ ποὺ ὅλο ἐμελέτα

ποιὸς ρήγα γιὸς θὲ νὰ τὴν πιεῖ σ᾿ ἕνα ποτήρι.

Ραμὰν ἀλλήθωρε, τρελέ, ποὺ λύνεις μάγια,

κατάφερε τὸ σταυρωτὸ τοῦ Νότου ἀστέρι

σωρὸς νὰ πέσει, νὰ σκορπίσει στὰ σπιράγια

καὶ πές του κάτω ἀπὸ ἕνα δέντρο νὰ μὲ φέρει.

Ὁ Τότ, τοῦ λείπει τὸ ἕνα χέρι μὰ ὅλο γνέθει,

τοῦτο τὸ ἀπίθανο σινάφι νὰ βρακώσει.

Ἐσθήρ, ποιὰ βιβλικὴ σκορπᾶς περνώντας μέθη;

Ρούθ, δὲ μιλᾶς; Γιατί τρεκλίζουμε οἱ διακόσιοι;

Κουφὸς ὁ Σάλαχ, τὸ κατάστρωμα σαρώνει.

–Μ᾿ ἕνα ξυστρὶ καθάρισέ με ἀπ᾿ τὴ μοράβια.

Μὰ εἶν᾿ ἕνα κάτι πιὸ βαθὺ ποὺ µὲ λερώνει.

–Γιέ µου, ποῦ πᾶς; –Μάνα, θὰ πάω µὲ τὰ καράβια.

Κι ἔτσι µαζὶ µὲ τοὺς ἑφτὰ κατηφορᾶµε.

Μὲ τὴ βροχή, µὲ τὸν καιρὸ ποὺ µᾶς ὁρίζει.

Τὰ µάτια σου ζοῦνε µία θάλασσα, θυµᾶµαι…

Ὁ πιὸ στερνὸς µ᾿ ἕναν αὐλὸ µὲ νανουρίζει.

Colombo 1951