Πλήττοντας ανεπανόρθωτα {CR}τη δημοκρατία των ΗΠΑ

Σε σύγκριση με άλλες δυτικές δημοκρατίες, οι Ηνωμένες Πολιτείες εξακολουθούν να είναι μια βαθιά θρησκευόμενη χώρα. Περίπου 24% των Αμερικανών αυτοπροσδιορίζονται ως ευαγγελικοί χριστιανοί. Πέντε δικαστές του Ανώτατου Δικαστηρίου των ΗΠΑ είναι συντηρητικοί καθολικοί (και μόνο ο Νιλ Γκόρσατς μεγάλωσε ως καθολικός, αλλά τώρα είναι επισκοπικός). Επίσης οι αμερικανοί πρόεδροι αυτοπροβάλλονται ως θρησκευόμενοι, ανεξάρτητα από τις αληθινές τους πεποιθήσεις.

Μια οιονεί θρησκευτική αύρα αιωρείται ακόμη και πάνω από το Σύνταγμα των ΗΠΑ, το οποίο πολλοί Αμερικανοί αντιμετωπίζουν εδώ και καιρό ως ένα είδος ιερού κειμένου, γραμμένο από τους ιδρυτές της χώρας. Μετά την επίσκεψή του στις αρχές της δεκαετίας του 1830, ο γάλλος αριστοκράτης Αλεξίς ντε Τοκβίλ θεώρησε τη χριστιανική ηθική ως βασικό συστατικό της δημοκρατίας των ΗΠΑ, που δημιούργησε ένα είδος «αστικής θρησκείας» για να εξισορροπήσει τον ωμό υλισμό της αμερικανικής ζωής. Η πίστη σε ένα πολιτικό σύστημα που εγγυάται την ατομική ελευθερία με βάση το κράτος δικαίου χρησίμευσε ως συνδετικός ιστός για μια χώρα μεταναστών. Σίγουρα, η αστική θρησκεία της Αμερικής ήταν πάντα αμφισβητούμενη και βαθιά ελαττωματική. Απέκλειε επίσημα τους μαύρους Αμερικανούς μέχρι τη δεκαετία του 1960. Η λευκή υπεροχή ήταν, και παραμένει, μια σημαντική δύναμη στην πολιτική των ΗΠΑ – η ήττα των νότιων πολιτειών στον εμφύλιο πόλεμο δεν το άλλαξε αυτό. Και το κράτος δικαίου υπάρχει μόνο στη θεωρία για την πλειονότητα των φτωχών που δεν μπορούν να πληρώσουν – αν χρειαστεί – έναν καλό δικηγόρο.

Ωστόσο, η αμερικανική δημοκρατία παρέμεινε επί μακρόν μια κοσμική πίστη που δανείστηκε πολλά στοιχεία από τον χριστιανισμό. Σκεφτείτε, για παράδειγμα, την πεποίθηση ότι οι αμερικανικές αξίες είναι οικουμενικές και ως εκ τούτου πρέπει να διαδοθούν στον υπόλοιπο κόσμο. Η μόνη άλλη δυτική δημοκρατία με παρόμοιες διεκδικήσεις για καθολικότητα (η οποία στη συνέχεια επιδόθηκε στην «εκπολιτιστική αποστολή» της προώθησης των αρχών της στο εξωτερικό) είναι η Γαλλία. Αυτό θα μπορούσε να έχει κάποια σχέση με το γεγονός ότι τόσο η γαλλική όσο και η αμερικανική δημοκρατία προήλθαν από επαναστάσεις, οι οποίες με τη σειρά τους βασίστηκαν στα ιδεώδη του Διαφωτισμού. Οτιδήποτε άλλο μπορεί να προκύψει από τη δεύτερη προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, σίγουρα θα θέσει υπό δοκιμασία, και ίσως καταστρέψει, την πίστη των ανθρώπων στην αμερικανική δημοκρατία και τις οικουμενικές διεκδικήσεις της. Ενώ ορισμένοι αποκαλούν τον Τραμπ φασίστα, αυτό συνεπάγεται μια ιδεολογική συνοχή που απλώς δεν υπάρχει. Λίγοι, αν όχι κανείς, μεταξύ φανατικών, συνωμοσιολόγων και οπορτουνιστών που ανήκουν στο περιβάλλον του προέδρου, πιστεύουν στη μορφή του κράτους που υποστήριξαν ο Μουσολίνι και άλλοι φασίστες δικτάτορες. Αντίθετα, επιθυμούν να διαλύσουν μεγάλο μέρος του κράτους. Αυτό που είναι ασυνήθιστο στην περίπτωση του Τραμπ είναι η ανοιχτή περιφρόνησή του για τους δημοκρατικούς θεσμούς των ΗΠΑ: έναν ελεύθερο Τύπο, ένα ανεξάρτητο δικαστικό σώμα, ελεύθερες και δίκαιες εκλογές και το κράτος δικαίου. Την πρώτη εβδομάδα της θητείας του, ο Τραμπ απέλυσε δημόσιους αξιωματούχους, πάγωσε τις ομοσπονδιακές δαπάνες χωρίς καμία εξουσιοδότηση από το Κογκρέσο και απείλησε να αναστείλει το δικαίωμα της ιθαγένειας λόγω γέννησης.

Με άλλα λόγια, ο Τραμπ σκόπιμα καταστρέφει την εμπιστοσύνη στο σύστημα διακυβέρνησης που έχει κρατήσει ενωμένη μια τεράστια και ανομοιογενή χώρα. Καταρρίπτοντας αυτή την αστική θρησκεία των πολιτών, όσο ελαττωματική κι αν είναι, θέτει τις βάσεις για μια άλλη οιονεί θρησκευτική πεποίθηση: την αδιαμφισβήτητη πίστη σε έναν αυταρχικό ηγεμόνα ή αυτό που οι Γερμανοί κάποτε αποκαλούσαν Führerprinzip. Μερικοί από τους οπαδούς του Τραμπ πιστεύουν ότι επιλέχθηκε να κυβερνήσει από τον Θεό. Αυτό το είδος ειδωλολατρίας, πιο συνηθισμένο στις χειρότερες δικτατορίες του κόσμου, δεν είχε ποτέ στο παρελθόν διεισδύσει στον Λευκό Οίκο.

Αν και ορισμένες «λατρείες» ζουν περισσότερο από τους ιδρυτές τους, ο τραμπισμός μπορεί να μην αντέξει. Ο ναρκισσισμός του Τραμπ δεν έχει την ιδεολογική βάση για μια διαρκή πολιτική κληρονομιά. Ακόμη όμως και στην περίπτωση που δεν διαρκέσει, μπορεί να βλάψει ανεπανόρθωτα τα θεμέλια της αμερικανικής δημοκρατίας.

Ο Ian Buruma είναι ιστορικός και συγγραφέας πολυάριθμων βιβλίων. Πιο πρόσφατα, του «Spinoza: Freedom’s Messiah» (Yale University Press, 2024)