Η τεχνολογική πρόοδος δεν αντιστρέφεται, αλλά…

Ο διάλογος για τη χρήση εργαλείων Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης αντανακλά την προσδοκία της ευημερίας, αλλά και τις επιφυλάξεις που εγείρει αυτό το «τεχνολογικό κύμα», όπως άλλωστε κάθε «ανατρεπτική τεχνολογία». Η αντιμετώπιση των συστημάτων αυτών αποδίδει ταυτόχρονα την αναμονή της «αντικατάστασής» μας από «μηχανές» (που δεν διέπονται όμως πλέον από την «ηθική του σκλάβου»), αλλά και τον φόβο μπροστά στις συνέπειες.

Η ταχύτατη διάδοση των εργαλείων αυτών στην εκπαίδευση προκάλεσε μεν ενθουσιασμό αλλά, παράλληλα, αντιμετωπίστηκε με ιδιαίτερους ενδοιασμούς, εστιασμένους κυρίως στη δυνατότητα χρήσης τους για «αυτόματη», εν ολίγοις άκοπη, παραγωγή εργασιών. Αν και στην πορεία αρκετοί διείδαν, ορθώς, στα συστήματα αυτά δυνατότητες εμπλουτισμού και ενίσχυσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε ότι η ευχέρεια και η κανονικοποίηση της χρήσης τους θέτει σοβαρά ζητήματα προς αντιμετώπιση.

Τέτοια συστήματα σχεδιάζονται για να απαντούν σε ερωτήσεις, με έναν τρόπο φυσικό, διαλεκτικό, διαδραστικό. Δεν προτείνουν απλώς πηγές άντλησης πληροφορίας. Παράγουν λόγο, τη «σύνοψη» της αναζήτησης. Εκπαιδεύονται διαρκώς με βάση τεράστια και εμπλουτιζόμενα σύνολα δεδομένων. Συγκεντρώνουν, επεξεργάζονται, συνθέτουν δεδομένα και δημιουργούν απαντήσεις, συσχετίζοντας μοτίβα και πληροφορίες, έστω και με διεργασίες που δεν είναι πάντα διαφανείς, ελέγξιμες και επαληθεύσιμες. Μπορούν να αντιγράψουν ή – καλύτερα – να μιμηθούν τον ανθρώπινο συλλογισμό, να παράγουν κείμενο που μοιάζει με το γραπτό ενός φοιτητή ή το δοκίμιο ενός διδάσκοντα – ή και είναι, έστω φαινομενικά, «καλύτερο» .

Μπορούμε, όμως, να  παραβλέψουμε τα – διόλου σπάνια – λάθη που αποδίδονται στα εργαλεία αυτά, που συσχετίζονται κυρίως με τις – εγγενείς; – αδυναμίες τους ως την τεκμηρίωση, την αιτιολόγηση, την ερμηνεία των αποτελεσμάτων; H επιστημονική έρευνα, η πανεπιστημιακή διδασκαλία βασίζονται στην καλλιέργεια του επιστημονικού τρόπου σκέψης, στην εξάσκηση της κρίσης, στην κριτική, στην αναλυτική και συνθετική ικανότητα. Μπορούν αυτά να υποκατασταθούν από έναν «αλγόριθμο»;

Η υποκατάσταση της διανοητικής διεργασίας, της ανήσυχης επιστημονικής σκέψης, της αναζήτησης που οδηγεί στην ανακάλυψη ενέχει σοβαρούς κινδύνους που αφορούν την ανθρώπινη δημιουργικότητα και ευρηματικότητα σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο. Η «εκχώρηση» της επιστημονικής μάθησης και γνωστικής παραγωγής σε εργαλεία ΤΝ μπορεί να οδηγήσει σε βελτίωση των μέσων επιδόσεων αλλά συγχρόνως ομογενοποιεί την παραγόμενη γνώση και ενδεχομένως αναστέλλει την ουσιαστική πρωτότυπη σκέψη που βρίσκεται στη βάση κάθε εξέλιξης.

Η εμπειρία έχει καταδείξει ότι η τεχνολογία δεν μπορεί να αναστραφεί. Το στοίχημα είναι αν και πώς μπορούμε να την αξιοποιήσουμε, χωρίς να υποταχθούμε αμαχητί στην «ευκολία» που υπόσχεται.

Η Λίλιαν Μήτρου είναι καθηγήτρια Πανεπιστημίου Αιγαίου