Δημιουργική καταστροφή {CR}ή καταστροφική συντήρηση;

Χρειαζόμαστε ένα καμπανάκι κινδύνου, όχι για μια καταστροφολογία του συρμού, αλλά για έναν δημιουργικό αναστοχασμό και επίγνωση. Η κυβέρνηση βρίσκεται σε κατάσταση «μακροοικονομικού» εφησυχασμού, μεταρρυθμιστικής αναβλητικότητας και πολιτικής αμεριμνησίας, με εύθυμες διατυπώσεις για την ανθεκτικότητα της οικονομίας που μεγεθύνεται με σχετικά υψηλότερους ρυθμούς από μεγαλύτερες οικονομίες της ευρωζώνης. Η αντιπολίτευση αναδεικνύει ορθά τα προβλήματα της καθημερινότητας, αλλά είναι εγκλωβισμένη στην επικοινωνιακή παγίδα του εφήμερου, χωρίς ακόμα τη δυνατότητα να διατυπώσει με σαφήνεια τα μεγάλα ζητήματα που θα ορίσουν τη φυσιογνωμία της χώρας με ορίζοντα το 2030 και μετά και που θα αποτελέσουν το θεμέλιο για ένα μακρόπνοο μεταρρυθμιστικό, προοδευτικό κυβερνητικό πρόγραμμα.

Υπάρχει ένα θεμελιώδες, αφετηριακό πολιτικό ερώτημα. Γιατί το εγχώριο μοντέλο καπιταλισμού της περιορισμένης παραγωγικής βάσης, της χαμηλής παραγωγικότητας και της υπερεξάρτησης από την κατανάλωση είναι τόσο ανθεκτικό και τι σημαίνει αυτό για την προοπτική της χώρας σε ένα διεθνές περιβάλλον συνεχών μετασχηματισμών και υψηλής αστάθειας; Παρά το ιστορικό μέγεθος της διάσωσης από τη χρεοκοπία της προηγούμενης δεκαετίας και την εγγυημένη επενδυτική ζήτηση του Ταμείου Ανάκαμψης, είτε σε συνθήκες βίαιης εσωτερικής υποτίμησης και ύφεσης είτε σε κατάσταση σταθεροποίησης και ανάπτυξης, η Ελλάδα παράγει περισσότερη καταστροφική συντήρηση και λιγότερη δημιουργική καταστροφή. Αυτό δεν είναι μόνο εγχώριο πρόβλημα, αλλά κατά βάση ευρωπαϊκό, όπως αναλύθηκε στην πρόσφατη έκθεση Ντράγκι, αν και το μελλοντικό ρίσκο της ακαμψίας μιας μικρής, κλειστής οικονομίας είναι μεγαλύτερο.

Μερικές ενδεικτικές, επίμονες τάσεις της αναπαραγωγής του μη βιώσιμου οικονομικού μοντέλου και της καταστροφικής συντήρησης είναι: οι ολιγοπωλιακές συγκεντρώσεις σε όλους τους μεγάλους κλάδους με υψηλά εμπόδια εισόδου, χαμηλό ανταγωνισμό και υψηλές τιμές, που αναδιανέμουν πόρους και ευημερία από τη μεσαία τάξη και τους πιο αδύναμους στις σχετικά προστατευμένες από τον διεθνή ανταγωνισμό επιχειρηματικές τάξεις, η χαμηλή εμπιστοσύνη του ξένου κεφαλαίου στις παραγωγικές δυνάμεις της χώρας με τις μεγάλες εισροές κεφαλαίου να κατευθύνονται κατά βάση στο real estate, η μικρή επιχειρηματική κλίμακα με έμφαση στις δραστηριότητες της εσωτερικής κατανάλωσης, χωρίς μία μεγαλύτερη κρίσιμη μάζα εξωστρεφών, τεχνολογικών νεοφυών πρωτοβουλιών, η εξάρτηση από τον τουρισμό χωρίς μακροχρόνιο σχεδιασμό για τη διαχείριση των φυσικών πόρων και την ανθεκτικότητα σε κρίσεις της εξωτερικής ζήτησης, η έλλειψη σοβαρών δεικτών αξιολόγησης των δημόσιων οργανισμών και των πόρων που κατανέμονται στις κρατικές λειτουργίες, το μπλοκάρισμα της κοινωνικής κινητικότητας, οι χαμηλές προσδοκίες για τον κόσμο της εργασίας και οι καλύτερες προοπτικές για τους κληρονόμους περιουσίας και τους καλά δικτυωμένους στα κρατικο-κομματικά συστήματα, το ασυγχρόνιστο εκπαιδευτικό σύστημα με τους νέους παγκόσμιους τεχνολογικούς και οικονομικούς μετασχηματισμούς (τεχνητή νοημοσύνη, πράσινη μετάβαση).

Η σταθεροποίηση της οικονομίας είναι κρίσιμη, αλλά μόνο ως δίχτυ ασφαλείας για να προχωρήσουν δομικές αλλαγές και όχι ως βολική αδράνεια, κοιτάζοντας τις επόμενες δημοσκοπήσεις και περιμένοντας τις εκλογές. Διαφορετικά, παρά τις όποιες εκλάμψεις των νέων επιχειρηματικών εγχειρημάτων, η Ελλάδα δύσκολα μπορεί να προσδοκά περισσότερα από το να είναι μια τουριστική περιφέρεια της Ευρώπης, ευάλωτη σε επερχόμενες κρίσεις, με τη νέα γενιά σε ένα διαρκή ρόλο Σισύφου. Η ανάγκη για δημιουργική καταστροφή και ανάδυση νέων, δυναμικών κοινωνικών και επιχειρηματικών τάξεων που θα αυξήσουν θεαματικά την παραγωγικότητα, τις νέες ευκαιρίες και την κοινωνική δικαιοσύνη προϋποθέτει πολιτικό αναστοχασμό, αλλαγή του τρόπου λειτουργίας του πολιτικού συστήματος και μεγάλες, λειτουργικές συναινέσεις σε ριζοσπαστικές μεταρρυθμίσεις πέρα από τους μυωπικούς περιορισμούς του εκλογικού κύκλου. Ακούει κανείς;

Ο Πασχάλης Αγανίδης είναι οικονομολόγος