ΑΠΟΨΗΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ

Κραυγές και ψίθυροι στη δικτατορία {LF}της Ουρουγουάης

Ο φημισμένος λατινοαμερικανός συγγραφέας γράφει μια νουβέλα που μοιάζει με καθρέφτη του οποίου μια γωνία έχει σπάσει, έναν καθρέφτη στον οποίο τα πρόσωπα έχουν χάσει την ακεραιότητα της μορφής τους

Κραυγές και ψίθυροι στη δικτατορία {LF}της Ουρουγουάης
8 λεπτά

Η Ουρουγουάη, η μικρότερη σε έκταση χώρα της Λατινικής Αμερικής, έχει πληθυσμό 3,6 εκατομμύρια, γόνους μεταναστών από την Ιταλία στη συντριπτική πλειονότητα και προβεβλημένη ελληνική κοινότητα 28.000 μελών, που ιδρύθηκε το 1916. Η χώρα εντάσσεται από τα τέλη του 20ού αιώνα και ύστερα από μια επιβεβλημένη δικτατορία στις δημοκρατίες οι οποίες με βάση συνταγματικές επιταγές σέβονται την ελευθεροτυπία, τα εκλογικά αποτελέσματα και αναπτύσσουν το κοινωνικό κράτος. Είναι η χώρα ενός «μαγικού πολιτικού ρεαλισμού», που εκφράστηκε από τον Χόρχε Μουχίκα, Πρόεδρο της Δημοκρατίας στην πενταετία 2010-2015, τον αντάρτη αγρότη ο οποίος δεν εγκατέλειψε τα χωράφια ούτε το τρακτέρ του, κυκλοφορούσε χωρίς φρουρά, οδηγούσε έναν παμπάλαιο «σκαραβαίο» και αποχώρησε από την πολιτική μετά τη λήξη της θητείας του χωρίς κανένα προνόμιο. Ηταν και είναι ο αξιαγάπητος «Δον Πέπε», ο φτωχότερος Πρόεδρος του πλανήτη, νιώθοντας άβολα μέσα στο ταπεινό κοστούμι του για τις ανάγκες επίσημων φωτογραφίσεων. Το επί δεκαετίες τερατώδες διδακτορικό καθεστώς τού είχε σπάσει τα δόντια, τον είχε βασανίσει, τον είχε κρατήσει 14 χρόνια στις φυλακές. Τον Απρίλιο του 2024, σε ηλικία 89 ετών, διαγνώστηκε με καρκίνο του οισοφάγου και επανέλαβε το πολιτικό δόγμα του: «Το θέμα είναι να κάνεις μια νέα αρχή κάθε φορά που πέφτεις και αν υπάρχει θυμός, να τον μετατρέπεις σε ελπίδα». Γιατί χρειάστηκε να παρέλθουν μαύρα χρόνια, από τις αρχές του 1960 ως το 1984, πριν η Ουρουγουάη κάνει την αρχή για να περάσει στην πλευρά της ελευθερίας.

Ηταν τα χρόνια του Κινήματος των Τουπαμάρος, αποτέλεσμα της ένωσης αγροτικών και εμπορικών κοινοτήτων και υποστήριξης των μελών τους, που ξεκίνησε ως αντάρτικη δράση με επιθέσεις σε τράπεζες και επιχειρήσεις, μοιράζοντας κλεμμένα τρόφιμα και χρήματα σε φτωχές συνοικίες της πρωτεύουσας Μοντεβιδέο, απέχοντας από ένοπλες συρράξεις και υπογραμμίζοντας πως ο στρατηγικός στόχος ήταν να αποτελέσει το Κίνημα έναν μεταρρυθμιστικό σοσιαλιστικό πολιτικό φορέα. Οπως ήταν αναμενόμενο, σε μία νύχτα η χώρα κηρύχθηκε σε κατάσταση έκτακτης ανάγκης, ανεστάλησαν διατάξεις του Συντάγματος, φυλακίστηκαν, βασανίστηκαν και «εξαφανίστηκαν» οι πολιτικοί αντίπαλοι, όσοι πρόλαβαν αυτοεξορίστηκαν, οι κλιμακούμενες λαϊκές διαδηλώσεις άφηναν πίσω τους νεκρούς. Οι Τουπαμάρος αντέδρασαν με απαγωγές προσωπικοτήτων και πολιτικών, προπαγάνδισαν τις θέσεις τους με δολοφονίες, πρόβαλαν την πολεμική εκπαίδευση, την ισχύ και τις πολιτικές προτεραιότητες του Κινήματος, απέκτησαν οπαδούς και μιμητές σε Αργεντινή και Βραζιλία. Είχε φτάσει η ώρα να επέμβουν στην «πίσω αυλή» τους (backyard) οι ΗΠΑ μέσω της CIA, οργανώνοντας την «Επιχείρηση Κόνδωρ» εναντίον μη αρεστών κινημάτων και καθεστώτων σε όλη τη Νότια Αμερική, που έληξε το 1984, αφήνοντας πίσω μια κληρονομιά ατιμωρησίας, απάτης, πολιτικής καταισχύνης, ανθρωπιστικής τραγωδίας.

Η γερμανική γλώσσα

Ο Μάριο Μπενεντέτι (1920-2009) έζησε στο πετσί του εκείνα τα χρόνια. Παιδί ιταλών γονέων, ποιητής, πεζογράφος, δημοσιογράφος, δεν ολοκλήρωσε τις γυμνασιακές σπουδές του. Ο πατέρας του, χημικός και οινοποιός, που σύντομα απέτυχε στις επιχειρηματικές του προσπάθειες, τον είχε εγγράψει στο γερμανικό σχολείο του Μοντεβιδέο, από το οποίο τον απέσυρε μόλις οι ναζιστικές θεωρίες εντάχθηκαν στη διδακτέα ύλη. Το όφελος που αποκόμισε ο Μάριο ήταν η γνώση της γερμανικής γλώσσας, αφορμή για να μεταφράσει κείμενα του Κάφκα. Ηταν 14 ετών όταν άρχισε να εργάζεται ως στενογράφος και στη συνέχεια ως πωλητής, λογιστής, ραδιοφωνικός παραγωγός, μεταφραστής και δημοσιογράφος σε ριζοσπαστικά για την εποχή έντυπα της Αργεντινής και της πατρίδας του. Ετσι, μόλις η λεγόμενη «κοινωνικοστρατιωτική δικτατορία» ανέλαβε την εξουσία το 1973, αυτοεξορίστηκε στο Μπουένος Αϊρες, πέρασε τα σύνορα του Περού και έφτασε στη Λίμα, όπου συνελήφθη, εκτοπίστηκε και σύντομα αμνηστεύτηκε με απαγόρευση επανόδου στην πατρίδα του. Το 1977 έλαβε άδεια παραμονής των ισπανικών Αρχών, εγκαταστάθηκε στη Μαδρίτη και εν τέλει στη Μαγιόρκα. Τον Μάρτιο του 1985, μόλις είχε καταρρεύσει η δικτατορία, επέστρεψε στο Μοντεβιδέο, όπου είχε παραμείνει η γυναίκα του για οικογενειακούς λόγους.

Ηταν πια ένας φημισμένος συγγραφέας, βραβευμένος για το πολύμορφο έργο του, μια προσφιλής προσωπικότητα που παρέμεινε στο προσκήνιο ως το 2006, όταν ο θάνατος της πολυαγαπημένης συζύγου και το άσθμα που τον ταλαιπωρούσε τον κράτησαν μακριά από τη δημοσιότητα. «Οταν πεθάνω, να βάλετε μια πένα στο φέρετρό μου», ήταν η τελευταία επιθυμία του. Η σορός του εκτέθηκε σε λαϊκό προσκύνημα και η ημέρα της κηδείας του κηρύχθηκε ημέρα πένθους. Σήμερα, το δημόσιο Ιδρυμα Μάριο Μπενεντέτι στο κέντρο του Μοντεβιδέο έχει συγκεντρώσει προσωπικά αντικείμενα του συγγραφέα, χειρόγραφα, βιβλία της βιβλιοθήκης του, φωτογραφικό και οπτικοακουστικό υλικό, προσβάσιμο σε σχολεία και ερευνητές.

Επιστολές ενός πολιτικού κρατουμένου

Το μυθιστόρημα του Μπενεντέτι «Ανοιξη με μια σπασμένη γωνία», που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τον Gutenberg σε μετάφραση Κώστα Αθανασίου, πρωτοεκδόθηκε το 1982. Χρειάστηκε χρόνος για να αναγνωριστεί η αξία του, αφού, μετά την πτώση της δικτατορίας, οι μαρτυρίες, τα χρονικά και οι καταγγελίες έρχονταν κατά προτεραιότητα στην κυκλοφορία και είχαν την προτίμηση του κοινού. Εξάλλου, η πλοκή του έργου έμοιαζε απλή: ο Σαντιάγο, πολιτικός κρατούμενος σε φυλακή της Ουρουγουάης επί τέσσερα χρόνια, δεν παύει να περιγράφει στις μακροσκελείς επιστολές του με παραλήπτρια τη γυναίκα του Γρασιέλα τις εμπειρίες και την καθημερινότητα σε ένα περιβάλλον εξαναγκασμών και εξουθένωσης που ικανοποιεί τη γραφειοκρατία της καταπίεσης, η οποία φροντίζει να ελέγχει την κατάσταση, ώστε ο βίος της δικτατορίας να παραμένει ανέφελος. Η Γρασιέλα, εξόριστη μαζί με την εννιάχρονη κόρη τους και τον πεθερό της, αγωνίζεται να προσαρμοστεί σε μια άλλη χώρα και να διατηρήσει ζωντανή την αξία των αρχών του συζύγου της, στις οποίες πιστεύει και η ίδια, μαζί με την ελπίδα ότι η οικογένεια θα ενωθεί ξανά. Ωστόσο, το πέρασμα των χρόνων, η άμβλυνση των πεποιθήσεων, η αναλγησία της εξορίας διαβρώνουν αυτή την προσμονή και δημιουργούν αποστάσεις όσο και προβληματικές αποφάσεις: ο Ρολάνδο, επιστήθιος φίλος του Σαντιάγο, γίνεται διαρκώς πολυτιμότερος για τη Γρασιέλα.

Οταν ο Σαντιάγο ξαναβρίσκει την οικογένειά του (έχουν παρέλθει πέντε και πλέον χρόνια) και τον υποδέχονται η γυναίκα του, η κόρη του και ο Ρολάνδο, μια μακρόχρονη περιπέτεια φαίνεται ότι λήγει και μια νέα αυταπάτη προβάλλει για τον Σαντιάγο. Η αυταπάτη ότι το παρόν είναι η συνέχεια του χθες: «η Γρασιέλα και ο γέρος πατέρας μου και το υπέροχο πραγματάκι που πρέπει να είναι το κοριτσάκι μου. Η όμορφη Γρασιέλα, και σκέψου ότι αυτή είναι η γυναίκα μου… κι αυτός ο άλλος που σηκώνει τα χέρια, μα είναι ο δούκας [ο Ρολάνδο]… αυτοπροσώπως» (σελ. 265). Τελικά, το «Ανοιξη με μια σπασμένη γωνία» δεν είναι παρά ένας καθρέφτης του οποίου μια γωνία έχει σπάσει, ένας καθρέφτης όπου τα πρόσωπα έχουν χάσει την ακεραιότητα της μορφής τους. Για πολλούς λαούς, ο σπασμένος καθρέφτης είναι κακοτυχία.

Ο συγγραφέας, όπως αναφέραμε, είχε επιλέξει, αμέσως μετά την εγκαθίδρυση της δικτατορίας, να περάσει στην Αργεντινή, όπου συνελήφθη, εκτοπίστηκε στο Περού και του απαγορεύτηκε να επιστρέψει στη χώρα του. Τα βιώματα αυτής της εξορίας εντάσσει στο κείμενο δίχως να κάνει λόγο για το άτομό του. Είναι λαμπρές σελίδες (π.χ. σελ. 46-52) που χρωματίζουν εξ επαφής τα εκτελεστικά όργανα της δικτατορίας, θυμίζοντας πως η συνήθεια, ακόμα και η βαρεμάρα εφαρμογής, είναι η ουσία της κοινοτοπίας του Κακού.

Ο Κώστας Αθανασίου, γνώστης όσο λίγοι της ισπανόφωνης λογοτεχνίας και αναγνωρισμένος μεταφραστής, δίνει και εδώ ένα εξαιρετικό δείγμα επαγγελματισμού.

«Αυτός ζει νοσταλγώντας {LF}το κορμί μου»

«Το πράγμα δεν είναι τόσο απλό. Εξακολουθώ να τον αγαπάω. Πώς να μην τον αγαπάω μετά από δέκα χρόνια εξαιρετικής σχέσης; Και μου φαίνεται φριχτό που είναι στη φυλακή. Και έχω πλήρη επίγνωση τί σημαίνει η απουσία του για τη διαμόρφωση της Μπεατρίς».

«Ναι, όλα αυτά πάνε στον έναν δίσκο της ζυγαριάς. Και στον άλλο;»

«Το πρόβλημα είναι ότι ο υποχρεωτικός χωρισμός αυτόν τον έχει κάνει πιο τρυφερό, ενώ έμενα από την άλλη με έχει σκληρύνει. Για να μην τα πολυλογώ (κι αυτό είναι κάτι που δεν το ομολογώ σε κανέναν, δυσκολεύομαι να το ομολογήσω ακόμα και στον εαυτό μου τον ίδιο): τον χρειάζομαι κάθε μέρα και λιγότερο».

«Γρασιέλα».

«Ξέρω ήδη τί θα μου πεις: πως είναι άδικο. Το ξέρω πολύ καλά. Δεν είμαι τόσο ηλίθια που να μην το ξέρω».

«Γρασιέλα».

«Δεν μπορώ όμως να κοροϊδεύω τον εαυτό μου. Εξακολουθώ να νιώθω πολλή στοργή γι’ αυτόν, αλλά σαν αυτήν που μπορεί να νιώθει μια συντρόφισσά του στον αγώνα, όχι ως γυναίκα του. Αυτός ζει νοσταλγώντας το κορμί μου (μου το δίνει πάντα να το καταλάβω στα γράμματά του) κι εγώ από την άλλη δεν νιώθω ότι έχω ανάγκη το δικό του. Κι αυτό με κάνει να αισθάνομαι… πώς να το πω;…ένοχη. Γιατί στην πραγματικότητα δεν ξέρω τί στον διάβολο μου συμβαίνει».

«Μπορεί να υπάρχει κάποια εξήγηση».

«Προφανώς θα σκέπτεσαι ότι υπάρχει άλλος. Δεν υπάρχει όμως».

«Σίγουρα;»

«Ακόμη δεν υπάρχει».

«Γιατί πρόσθεσες το ακόμη;»

«Γιατί οποιαδήποτε στιγμή μπορεί να υπάρξει. Το γεγονός ότι δεν νιώθω ανάγκη συγκεκριμένα για το σώμα του Σαντιάγο δεν σημαίνει ότι το δικό μου είναι αδρανές. Σέλια: είναι πάνω από τέσσερα χρόνια που δεν κάνω έρωτα με κανέναν. Δεν σου φαίνεται υπερβολικό;»

«Δεν ξέρω, δεν ξέρω».

«Προφανώς, εσύ έχεις τον Πέδρο κοντά σου. Και τα πάτε καλά. Ευτυχώς. Μπορείς όμως να φανταστείς τί θα σου είχε συμβεί αν είχες περάσει τέσσερα χρόνια χωρίς να τον δεις και να τον αγγίξεις, χωρίς να σε δει και να σε αγγίξει αυτός;»

«Δεν ξέρω και ούτε θέλω να το μάθω».

«Καλό είναι που αρνείσαι να έρθεις χωρίς λόγο αντιμέτωπη με μια σύγκρουση που δεν είναι δική σου. Εγώ όμως πραγματικά ξέρω τί μου συμβαίνει. Δεν μπορώ να

κάνω αλλιώς παρά να το ξέρω. Και μπορώ να σε διαβεβαιώσω πως δεν είναι εύκολο, ούτε βολικό, ούτε ευχάριστο».

«Και δεν έχεις σκεφτεί ποτέ να του το πεις λίγο λίγο, από γράμμα σε γράμμα;»

«Προφανώς το έχω σκεφτεί. Και με κάνει να νιώθω έναν φόβο τρομακτικό».

«Φόβο; Για τί πράγμα;»

« Ότι θα τον διαλύσω. ῞Ότι θα διαλύσω έμενα. Ούτε που ξέρω».

Επόμενο άρθρο

Google news

Ακολουθήστε tanea.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.

Σχετικά άρθρα

Τα Νεότερα

  1. Ιράν: Άλλο ένα δεξαμενόπλοιο προσέκρουσε σε νάρκη στα Στενά του Ορμούζ
  2. Nations League: Η τελική βαθμολογία στον όμιλο της Εθνικής μετά τη νίκη απέναντι στη Σερβία
  3. Θεσσαλονίκη: Την προσωρινή παύση της λειτουργίας της ανακοίνωσε η Ζορπίδης Α.Ε.

Πιο Σχολιασμένα

Πιο Διαβασμένα

Cookies