Η ταυτότητα των φτωχών και η δύναμη του στερεότυπου

Ο Ρομπέν των Δασών έκλεβε από τους πλούσιους για να δίνει στους φτωχούς. Ως συνταγή κοινωνικής πολιτικής ήταν απλούστερη από αυτήν που πασχίζουν να εφαρμόσουν οι κυβερνήσεις σήμερα: δεν ρωτούσε τα θύματα αν συμφωνούσαν να ληστευτούν, ούτε αντιμετώπιζε δίλημμα ποιον να ελεήσει κατά προτεραιότητα. Οι κυβερνητικοί διαχειριστές της κοινωνικής αλληλεγγύης καλούνται να ληστεύουν συναινετικά και να επιχορηγούν τεκμηριωμένα.

Οι αυτοκράτορες του Βυζαντίου με την ευκαιρία εορτασμών έκαναν βόλτα στην Πόλη πετώντας νομίσματα στο συγκεντρωμένο πλήθος: «Αυτά είναι και όποιος προλάβει». Η Εβίτα Περόν είχε καλύτερο σύστημα: Με τον διοικητή της κεντρικής τράπεζας δίπλα της δεχόταν αυτοπροσώπως τους αιτούμενους αρωγή, τους άκουγε και διέταζε τον διοικητή να τους εξυπηρετήσει.

Η καθολική Εκκλησία έβαλε τάξη. Επένδυσε θεολογικά στην έννοια των «αξιελέητων φτωχών». Το να ελεήσεις κάποιον αυτής της κατηγορίας είχε αυξημένη εμβέλεια στη σωτηρία της ψυχής του ευεργέτη (δηλαδή, μείωση της παραμονής στο Καθαρτήριο). To να ελεηθεί ο συγκεκριμένος αξιελέητος ήταν θεμελιωμένο στις Γραφές και δεν επιδεχόταν ενοχλητικές αμφισβητήσεις.

Η εμμονή της Καινής Διαθήκης σε θαύματα με λεπρούς τούς υποδείκνυε ως αυτονόητα και υπερθετικά αξιελέητους. Αποτέλεσμα, ευεργέτες συνέχισαν να ιδρύουν λεπροκομεία ακόμη και αφού η αρρώστια εξέλιπε. Ατυχώς, άδεια πολυτελή ιδρύματα λίγο βοηθούσαν τους πραγματικούς φτωχούς.

Και έτσι προέκυψε η στατιστική τεκμηρίωση της φτώχειας. Παίζει τον ρόλο της θεολογικής θεμελίωσης, διαπιστώνοντας τόσο τα πραγματικά προβλήματα που αντιμετωπίζουν (για να διασφαλίσουν τη συναίνεση των δωρητών) αλλά και ιεραρχώντας κατά σειρά επείγοντος τους αποδέκτες (για να αποφύγει τον συνωστισμό). Για την οικοδόμηση συναίνεσης, όμως, δεν αρκεί η αφηρημένη στατιστική περιγραφή της φτώχειας. Πρέπει να προταχθούν ρεαλιστικά πορτρέτα φτωχών. Γύρω από αυτά πλέκονται τα αφηγήματα που απαιτούνται ώστε να αποδώσει η κοινωνική πολιτική. Στην Ελλάδα αναδείχθηκαν οι χαμηλοσυνταξιούχοι ως οι πλέον προβεβλημένοι και αδιαμφισβήτητοι αποδέκτες επιδομάτων. Οι δυσλειτουργίες του ασφαλιστικού συστήματος εγγυώντο ότι, από τις πρώτες μετρήσεις κιόλας κατά τα τέλη του 1990, «η φτώχεια είχε γκρίζο χρώμα». Πολλοί ηλικιωμένοι (και κυρίως γυναίκες) δεν είχαν καθόλου σύνταξη. Αλλοι περιορίζονταν σε μια σύνταξη του ΟΓΑ ή μια κατώτατη σύνταξη χωρίς επικουρικό. Παρά τον εθνικό πρωταθλητισμό στα ελλείμματα και στις δαπάνες, η πλειονότητα των φτωχών ήταν άνω των 65. Αν προσθέσουμε και στερεότυπα περί απομάχων και ανήμπορων γερόντων, προέκυπτε το ιδανικό προφίλ του ωφελούμενου. Το ΕΚΑΣ έτυχε καθολικής και άμεσης αποδοχής ακριβώς επειδή κατευθυνόταν σε διαπιστωμένη ανάγκη, αλλά και σε συμπαθείς αποδέκτες. Υποστήριξη σε χαμηλοσυνταξιούχους έγινε το ξόρκι κατά της κοινωνικής αναλγησίας.

Σε μόνιμη βάση. Ξανά και ξανά. Ακόμη και μετά που μετατοπίστηκε η μετρημένη φτώχεια από τους ηλικιωμένους και συνταξιούχους προς εργαζόμενα ζευγάρια με παιδιά. Η κρίση χτύπησε τους εργαζόμενους πολύ περισσότερο από τους γονείς τους. Αυτό δεν εκτόπισε την πρωτιά των χαμηλοσυνταξιούχων στα βοηθήματα. Ακόμη και αν άλλοι είχαν πιο επείγουσες ανάγκες. Μεταξύ πραγματικότητας και στερεοτύπων υπερίσχυσαν τα δεύτερα. Στους Μόντι Πάιθον, κάποιοι Ρομπέν λήστευαν πλούσιους για να δώσουν σε φτωχούς. Ομως, χάριν ευκολίας, «χτυπούσαν» τους ίδιους πλούσιους και απέδιδαν στους ίδιους φτωχούς. Ελλείψει στατιστικών δεικτών, άργησαν να καταλάβουν ότι είχαν αντιστρέψει τους ρόλους.

Η κοινωνική πολιτική χρειάζεται αφηγήματα. Αφηγήματα, όμως, χωρίς επικαιροποίηση, κινδυνεύουν να εκθρέψουν αρνητικούς Ρομπέν.

Ο Πλάτων Τήνιος είναι οικονομολόγος, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Πειραιά