Η τριπλή δημοσιονομική κρίση απειλεί τις δράσεις για το κλίμα

Πρόσφατη έκθεση της ομάδας Independent Expert Group on Debt, Nature and Climate αποκαλύπτει πως πολλές από τις 144 αναπτυσσόμενες οικονομίες του πλανήτη κινούνται σε μια μη βιώσιμη δημοσιονομική τροχιά. Κατά μέσο όρο, οι χώρες αυτές δαπανούν το 41,5% του προϋπολογισμού τους – ή το 8,4% του ΑΕΠ τους – για την εξυπηρέτηση του χρέους τους, περιορίζοντας δραστικά τα περιθώρια δημόσιων επενδύσεων στην εκπαίδευση, την υγεία, τις υποδομές και την καινοτομία, τομείς με καίρια σημασία όσον αφορά την οικονομική ανάπτυξη.

Η κρίση χρέους του αναπτυσσόμενου κόσμου συνοδεύεται από άλλους δύο παράγοντες που σχετίζονται με αυτήν. Ο ένας είναι η κλιματική αλλαγή: Οι μέσες θερμοκρασίες στον πλανήτη έχουν ήδη αυξηθεί κατά 1,2 βαθμό Κελσίου και αναμένεται να αυξάνονται κατά 0,2-0,3 βαθμό επιπλέον ανά δεκαετία. Αυτό το «κλιματικό χρέος» προκαλεί τεράστιες συνέπειες, ειδικά για τις πιο ευάλωτες χώρες – το κόστος υπολογίζεται στο 20% περίπου του ΑΕΠ τους –, καθώς καθηλώνει την οικονομική τους ανάπτυξη. Μόνο στη διάρκεια των τελευταίων μηνών, πλημμυρικά φαινόμενα άνευ προηγουμένου σημειώθηκαν στην Ισπανία, το Νεπάλ και τμήμα της Δυτικής Αφρικής, πρωτοφανείς πυρκαγιές κατατρώγουν τον Καναδά, τη Βραζιλία και τη Βολιβία, ενώ οι τυφώνες Ελενα και Μίλτον έπληξαν την Καραϊβική, την Κεντρική Αμερική και το νοτιοανατολικό τμήμα των Ηνωμένων Πολιτειών. Στο δε Τσαντ, καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις έχουν προκαλέσει εκτεταμένες πλημμύρες, επηρεάζοντας 1,9 εκατ. ανθρώπους από τα τέλη Ιουλίου ως και σήμερα.

Εξίσου επείγουσα, αν και λιγότερο κατανοητή, είναι η κρίση που απειλεί τη φύση. Τα φυσικά οικοσυστήματα λειτουργούν ως μια κρίσιμη ζώνη προστασίας απέναντι στην κλιματική αλλαγή, απορροφώντας σχεδόν τη μισή ποσότητα διοξειδίου του άνθρακα που παράγεται από την ανθρώπινη δραστηριότητα. Μέσω της αποψίλωσης των δασών και τις αλλαγές στη χρήση γης, διαβρώνονται οι φυσικές άμυνες του πλανήτη, με τα περισσότερα από τα δάση – συμπεριλαμβανομένου εκείνου στον Αμαζόνιο – να εκπέμπουν πλέον μεγαλύτερες ποσότητες διοξειδίου σε σύγκριση με εκείνες που απορροφούν, επιδεινώνοντας την κλιματική κρίση αντί να την επιβραδύνουν.

Τα φυσικά οικοσυστήματα παράγουν, επίσης, τις μισές από τις βροχοπτώσεις που απαιτούνται για τη γεωργία και την επιβίωση του ανθρώπου, με τις υπόλοιπες να προέρχονται από τα σύννεφα που σχηματίζονται στους ωκεανούς. Ωστόσο η αποψίλωση των δασών στον Αμαζόνιο και την Ανατολική Αυστραλία απειλεί ήδη τη γεωργία, ενώ η κατάσταση στην Αφρική είναι εξίσου δυσοίωνη.

Το «περιβαλλοντικό χρέος» συνεχίζει να διευρύνεται σε βαθμό που σημαίνει συναγερμό, με 7 τρισ. δολάρια ετησίως να κατευθύνονται κάθε χρόνο προς βιομηχανίες οι οποίες είναι υπεύθυνες για την αποψίλωση, την υπεραλίευση και άλλες πρακτικές με καταστροφικές συνέπειες. Αντιθέτως, οι επενδύσεις που έχουν στον πυρήνα τους τη φύση έλαβαν το 2022 μόλις 200 δισ. δολάρια.

Ολες μαζί, λοιπόν, οι παραπάνω δυνάμεις έχουν προκαλέσει ένα τριπλό χρέος το οποίο απειλεί την οικονομική και πολιτική σταθερότητα των πιο φτωχών χωρών του πλανήτη. Το περίφημο γνωμικό του Ερνεστ Χέμινγκγουεϊ για το πώς κανείς οδηγείται στη χρεοκοπία – «σταδιακά και μετά απότομα» – δείχνει να επαληθεύεται στις αναπτυσσόμενες οικονομίες: εάν δεν καταφέρουν να περιορίσουν την πίεση που υφίστανται από το χρέος, δεν θα είναι σε θέση να επενδύσουν στην προστασία του κλίματος και την αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος. Αλλά και χωρίς να μειώσουν το χαμένο τμήμα της φύσης και τις εκπομπές αερίων του θερμοκηπίου, ο πλανήτης κινδυνεύει να ξεπεράσει τα κρίσιμα σημεία χωρίς επιστροφή, γεγονός που θα εκτοξεύσει την κρίση που έχει να κάνει με το «κλιματικό χρέος», επιφέροντας σοβαρές μακροοικονομικές συνέπειες.

Δεδομένων όσων διακυβεύονται, η διεθνής κοινότητα οφείλει να ενωθεί πίσω από το Ενιαίο Πλαίσιο της G20, προκειμένου να δώσει σάρκα και οστά σε μια διεθνή επενδυτική συμφωνία η οποία θα προωθεί τη βιώσιμη ανάπτυξη, προσφέροντας στις αναπτυσσόμενες χώρες μακροπρόθεσμη χρηματοδότηση στην οποία θα είναι σε θέση να ανταποκριθούν, καθώς και, όπου είναι αναγκαίο, ταχεία αναδιάρθρωση χρέους.

Η επίτευξη του παραπάνω στόχου απαιτεί αποφασιστική ηγεσία. Δυστυχώς, όμως, οι φετινές ετήσιες σύνοδοι του ΔΝΤ και της Παγκόσμιας Τράπεζας, μαζί και η Διάσκεψη για τη Βιοποικιλότητα του ΟΗΕ που πραγματοποιήθηκε τον Οκτώβριο στην Κολομβία, αποκάλυψαν ότι οι ηγέτες του κόσμου και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα εξακολουθούν να είναι απροετοίμαστοι να πραγματοποιήσουν επενδύσεις σε κλιματικές λύσεις, στην απαιτούμενη έκταση. Κι αυτό είναι κάτι που προκαλεί έκπληξη, καθώς οι επενδύσεις στην προστασία του κλίματος και του φυσικού περιβάλλοντος προσφέρουν υψηλές αποδόσεις. Οι οίκοι αξιολόγησης έχουν ήδη υποβαθμίσει την πιστοληπτική ικανότητα πολλών μικρών νησιωτικών κρατών, αυξάνοντας το κόστος δανεισμού τους και εγκλωβίζοντάς τα εν δυνάμει σε έναν αέναο κύκλο χρηματοοικονομικής και περιβαλλοντικής αστάθειας. Αυτά τα κράτη δεν χρειάζονται προσωρινή ανακούφιση για να παραμείνουν ζωντανά – έχουν ανάγκη από πηγές που θα τους επιτρέψουν να πετύχουν βιώσιμους στόχους.

Πέρα πάντως από τους δημοσιονομικούς περιορισμούς που δημιουργεί η τρέχουσα κρίση χρέους, υπάρχουν δύο ακόμα βασικά εμπόδια που δεν επιτρέπουν την ανάληψη δράσης για το κλίμα σε διεθνές επίπεδο. Το πρώτο αφορά τα μακροοικονομικά πλαίσια – συμπεριλαμβανομένου του Debt Sustainability Analysis (DSA) του ΔΝΤ –, τα οποία εξακολουθούν να μην αναγνωρίζουν αυτού του είδους τις επενδύσεις ως παραγωγικές.

Οσο για το δεύτερο, που έχει και σαφώς πιο πολιτική διάσταση, αφορά την έλλειψη διεθνούς στήριξης προς εκείνες τις κυβερνήσεις των αναπτυσσόμενων χωρών που επιδιώκουν να επενδύσουν σε έργα προστασίας του κλίματος. Κι αυτό, με τη σειρά του, τροφοδοτεί τον κυνισμό απέναντι στις πλούσιες χώρες, οι επαναλαμβανόμενες υποσχέσεις των οποίων για χρηματοδότηση δεν εκπληρώνονται. Η συνέπεια είναι ότι οι αναπτυσσόμενες χώρες βρίσκονται μπροστά σε μια διπλή πρόκληση: χωρίς άμεση ανακούφιση δεν μπορούν να αποδράσουν από την παγίδα που αντιπροσωπεύει το κλιματικό χρέος – ενώ χωρίς την αναγκαία χρηματοδότηση δυσκολεύονται να επεξεργαστούν αξιόπιστες επενδυτικές στρατηγικές, περιορίζοντας τις πιθανότητές τους να λάβουν τα κεφάλαια που έχουν αδήριτη ανάγκη.