Προστατεύοντας {LF}την πολιτιστική κληρονομιά {LF}σε καιρό πολέμου

Οι καταστροφές που προκαλεί ο πόλεμος δεν περιορίζονται ποτέ στο πεδίο της μάχης. Το κόστος βαρύνει όλη την κοινωνία και όταν οι βόμβες καταστρέφουν μνημεία, έργα τέχνης και αναντικατάστατα αρχεία, οι απώλειες μετρώνται όχι μόνο σε ζωές και περιουσίες, αλλά με ευρύτερους ιστορικούς όρους.

Η ταυτότητα, η μνήμη και η πολιτιστική κληρονομιά είναι αυτά που συντηρούν μια κοινωνία στις πιο σκοτεινές ώρες της και η καταστροφή τους διαβρώνει τον ίδιο τον πολιτισμό. Με την ίδια λογική, η βεβήλωση ή η απώλεια αντικειμένων που ένας πολιτισμός θεωρεί ιερά μπορεί να τροφοδοτήσει νέους κύκλους αντιδράσεων, απόγνωσης και βίας για την αποκατάσταση του δικαίου.

Η σύνδεση μεταξύ της διατήρησης της πολιτιστικής κληρονομιάς και της ειρήνης είναι ένας λόγος για τον οποίο κυβερνήσεις από όλο τον κόσμο συγκεντρώθηκαν το 1954 και υιοθέτησαν τη Σύμβαση της Χάγης για την Προστασία της Πολιτιστικής Περιουσίας σε περίπτωση ένοπλης σύγκρουσης. Υποχρεώνει όλα τα μέρη να αναγνωρίζουν τοποθεσίες και αντικείμενα πολιτιστικής κληρονομιάς, να φροντίζουν για την προστασία τους και να βοηθούν στην επιβολή κυρώσεων για τυχόν παραβιάσεις. Ωστόσο, παρά τις επίσημες αυτές δεσμεύσεις, η απώλεια πολιτιστικής κληρονομιάς στις ζώνες συγκρούσεων παραμένει επείγον πρόβλημα.

Η προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς δεν είναι ένας στόχος χαμηλής προτεραιότητας που θα πρέπει να αντιμετωπιστεί μόνο αφού ικανοποιηθούν όλες οι άλλες ανάγκες εν καιρώ πολέμου. Τις περισσότερες φορές, η στόχευση ανεκτίμητων θησαυρών είναι μέρος της στρατηγικής του επιτιθέμενου.

Πριν από μία δεκαετία, όταν το Ισλαμικό Κράτος καταλάμβανε εδάφη και διέπραττε μαζικές θηριωδίες στη Συρία και το Ιράκ, η «πολιτιστική εκκαθάριση» ήταν από τις βασικές δραστηριότητες της οργάνωσης.

Το ίδιο ζήτημα έχει έρθει στο προσκήνιο για άλλη μια φορά στην Ουκρανία, όπου οι ρωσικές δυνάμεις, από τον Φεβρουάριο του 2022, στόχευσαν, έπληξαν ή κατέστρεψαν τουλάχιστον 451 πολιτιστικούς χώρους – συμπεριλαμβανομένων βιβλιοθηκών, μουσείων και θρησκευτικών κτιρίων –, καθένας από τους οποίους είναι αναπόσπαστο μέρος της εθνικής ταυτότητας της Ουκρανίας.

Ο ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν ξεκίνησε την πλήρους κλίμακας εισβολή με το (αναληθές) σκεπτικό ότι η Ουκρανία δεν είναι πραγματική χώρα και, επομένως, θα πρέπει να ενσωματωθεί στη Ρωσία. Οπως το έθεσε ο πρώην αρχιτέκτονας της πολιτικής του Πούτιν για την Ουκρανία το 2020: «Δεν υπάρχει Ουκρανία. Υπάρχει Ουκραν-ίτιδα. Είναι μια συγκεκριμένη νοητική διαταραχή. Μια φανατική εμμονή για την εθνογραφία, που έχει οδηγήσει στα άκρα… Αλλά δεν υπάρχει έθνος. Υπάρχει μόνο σαν σε διαφημιστικό φυλλάδιο, “Η Αυτοαποκαλούμενη Ουκρανία”, αλλά δεν υπάρχει Ουκρανία».

Ο Πούτιν επανέλαβε αργότερα αυτό το επιχείρημα στο ψευδοϊστορικό δοκίμιό του του 2021, «Για την Ιστορική Ενότητα Ρώσων και Ουκρανών». Στην πραγματικότητα, η «Ρωσία του Κιέβου» ήταν μια δύναμη στην περιοχή αιώνες πριν καν η «Μοσχοβία» εμφανιστεί.

Με τον προϋπολογισμό της κυβέρνησης και των ΜΚΟ να έχουν ήδη περιοριστεί από την παροχή ανθρωπιστικής και στρατιωτικής βοήθειας στην Ουκρανία, όσοι ασχολούνται με την προστασία και τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς έπρεπε να στραφούν στην καινοτομία. Οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα είναι ζωτικής σημασίας, επειδή οι κυβερνήσεις από μόνες τους συχνά δεν μπορούν να χρηματοδοτήσουν ή να κινητοποιήσουν την παροχή εμπειρογνωμοσύνης που απαιτείται για τη διατήρηση των πολιτιστικών αγαθών που διατρέχουν κίνδυνο. Δουλεύοντας παράλληλα με ιδιωτικούς οργανισμούς, τοπικούς θεσμούς και διεθνείς ΜΚΟ, οι νέες συνεργασίες μπορούν να δημιουργήσουν ισχυρά δίκτυα για να γεφυρώσουν το χάσμα. Τέτοιες προσπάθειες συνιστούν και επενδύσεις για το μέλλον μας.

Αυτός ήταν ο τρόπος σκέψης πίσω από την Κιβωτό για την Ουκρανία (Ark for Ukraine), μια πρωτοβουλία με έδρα την Τσεχία που υποστηρίζεται από κυβερνητικές και φιλανθρωπικές επενδύσεις και διατομεακή τεχνογνωσία. Η Κιβωτός φροντίζει για τη διάσωση από την ουκρανική εμπόλεμη ζώνη πολύτιμων έργων τέχνης, βιβλίων, εγγράφων και αρχειακού υλικού, για την ψηφιοποίηση σημαντικών εγγράφων και την τρισδιάστατη σάρωση στοιχείων που δεν μπορούν να μετακινηθούν όπως οι νωπογραφίες.

Μέσω αυτής της διαδικασίας η Κιβωτός θα μπορούσε να χρησιμεύσει ως ένα νέο παγκόσμιο μοντέλο για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς τον 21ο αιώνα. Αυτή η σύμπραξη δημόσιου και ιδιωτικού τομέα έχει ήδη απτά παραδείγματα. Οπως οι συνεργασίες μεταξύ φαρμακευτικών εταιρειών, κυβερνήσεων και ΜΚΟ που επιτάχυναν την ανταπόκριση στην πανδημία COVID-19 και βελτίωσαν σημαντικά τη διανομή εμβολίων σε υποεξυπηρετούμενες περιοχές. Ομοίως, οι συμπράξεις δημόσιου και ιδιωτικού τομέα έχουν βοηθήσει στην προστασία εστιών βιοποικιλότητας όπως ο Αμαζόνιος στη Βραζιλία από περαιτέρω αποψίλωση των δασών.

Σε κάθε περίπτωση, η συνεργασία μεταξύ ομίλων, κυβερνήσεων, ΜΚΟ και φιλανθρωπικών οργανώσεων έχει αποφέρει περισσότερα αποτελέσματα από το άθροισμα των μερών της – και περισσότερα από όσα θα μπορούσε να αποδώσει μόνος του είτε ο δημόσιος είτε ο ιδιωτικός τομέας. Τώρα είναι καιρός να εφαρμόσουμε το μοντέλο στη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς.

Σε περιόδους πολέμου, η προστασία του πολιτισμού δεν είναι πολυτέλεια. Είναι απαραίτητη για να διατηρούν οι λαοί την ταυτότητά τους αλλά και τις ελπίδες για ανάκαμψη. Οι επιθέσεις σε πολιτιστικούς χώρους είναι πράξεις πίσω από τις οποίες βρίσκονται τα ίδια κίνητρα που οδηγούν επίσης στη γενοκτονία. Κατά τραγικό τρόπο, η εξάλειψη του πολιτισμού αποτελούσε ανέκαθεν μια στρατηγική πολέμου και κατάκτησης με σκοπό να αποδυναμώσει την αποφασιστικότητα των ανθρώπων και να τους οδηγήσει σε απόγνωση.

Ετσι, η προστασία του πολιτισμού σε εμπόλεμες ζώνες δεν πρέπει να είναι κάτι που θα μας απασχολεί εκ των υστέρων αλλά που θα συνιστά ακρογωνιαίο λίθο κάθε ανθρωπιστικής πρωτοβουλίας. Για να είναι πραγματικά αποτελεσματικές, οι προσπάθειες για τη διατήρηση της πολιτιστικής κληρονομιάς πρέπει να υποστηρίζονται από μια ανανεωμένη παγκόσμια δέσμευση όπως αυτή που κατοχυρώνεται στη σύμβαση του 1954, επειδή η πολιτιστική κληρονομιά δεν είναι απλώς ένα εθνικό αγαθό αλλά είναι μέρος της κοινής ανθρώπινης ιστορίας μας.

Φροντίζοντας ώστε ο τομέας του πολιτισμού να έχει ελαστικότητα να ανακάμψει, μπορούμε να αρχίσουμε να εργαζόμαστε προς ένα μέλλον όπου κάθε διαφορετικός πολιτισμός θα γίνεται σεβαστός και θα έχει την προστασία που του αξίζει. Αν δεν γίνει κάτι τέτοιο θα ενισχύονται μόνο τα κίνητρα για μελλοντικούς επίδοξους ιμπεριαλιστές που, όπως ο Πούτιν, σκέφτονται να ξεκινήσουν τους δικούς τους πολέμους πολιτιστικής και εθνικής εκκαθάρισης.

Προστατεύοντας την πολιτιστική ταυτότητα, προστατεύουμε τον ίδιο τον πολιτισμό. Δεν πρέπει να το κάνουμε ως κάποια ευγενική χειρονομία, αλλά ως πράξη καθήκοντος προς τις μελλοντικές γενιές. Οταν ο πολιτισμός και η κληρονομιά των ανθρώπων προστατεύονται, η πορεία προς την ειρήνη και την ανάκαμψη είναι πιο ομαλή.