Η «Γκερνίκα» είναι πάντα μαζί μας

Σε μια πτήση που ήμουν πρόσφατα από το Παρίσι στην Οσάκα, η οθόνη που έδειχνε τη διαδρομή του αεροπλάνου μας αντικατόπτριζε την κατάσταση του κόσμου το 2024: το αεροσκάφος έκανε ζιγκ ζαγκ από τη Γαλλία έως την Αυστρία, πάνω από τη Ρουμανία, την Τουρκία, τη Γεωργία και το Τουρκμενιστάν, διέσχισε την Κίνα μέσω της ερήμου Γκόμπι, στη συνέχεια παρέκαμψε τη Βόρεια Κορέα πριν κάνει στροφή 90° προς τον προορισμό μας. Η πτήση μας απέφυγε προσεκτικά τις θερμές εμπόλεμες ζώνες (Ουκρανία, Μέση Ανατολή, Ιράν) και μια Ρωσία που έχει υποστεί βαριές κυρώσεις και έχει πλέον αποξενωθεί πλήρως από τη Δύση. Πετούσαμε πάνω από έναν κόσμο που καταρρέει.

Μέρα με τη μέρα, με τις εικόνες των βομβαρδισμένων σχολείων, των κατεστραμμένων νοσοκομείων, των γυναικών που ουρλιάζουν από απελπισία, των μαζικών διαδηλώσεων και των καταυλισμών σκηνών στα πανεπιστήμια, το 2024 ήταν μια χρονιά ζόφου. Εχοντας περάσει μεγάλο μέρος της τελευταίας δεκαετίας κάνοντας έρευνα για το βιβλίο μου «Picasso the Foreigner», αυτή η αναταραχή και η καταστροφή μού θύμισαν το μνημειώδες αριστούργημα του καλλιτέχνη, την «Γκερνίκα».

Την άνοιξη του 1937, την πρώτη άνοιξη του ισπανικού εμφύλιου πολέμου, ο Πάμπλο Πικάσο βρήκε μια οικουμενική γλώσσα για να καταγγείλει ένα ακραίο επεισόδιο στη σύγχρονη κλιμάκωση της φρίκης: την καταστροφή, μέσα σε λιγότερο από τέσσερις ώρες, μιας βασκικής επαρχιακής πόλης που απολάμβανε μια ηλιόλουστη ημέρα στην αγορά της.

Ο αείμνηστος εθνογράφος Μισέλ Λεϊρίς μάς βοηθά να κατανοήσουμε τη δύναμη του πίνακα: «Ο Παλαιός Κόσμος έχει αυτοκτονήσει… Οι λέξεις δεν μπορούν να περιγράψουν αυτή τη σύνοψη της καταστροφής μας… Σε ένα ασπρόμαυρο ορθογώνιο που αντηχεί την αρχαία τραγωδία, ο Πικάσο μάς στέλνει το δικό μας πένθιμο γράμμα: όλα όσα αγαπάμε θα πεθάνουν». Η συνεχιζόμενη επικαιρότητα αυτού του μηνύματος λέει πολλά για την κατάσταση του κόσμου. Ολοι γνωρίζουμε ότι θα μπορούσαμε κάλλιστα να ζούμε τις τελευταίες ώρες τού «Ο κόσμος του χθες», των απομνημονευμάτων του Στέφαν Τσβάιχ για την Ευρώπη στο χείλος της καταστροφής, τα οποία άρχισε να γράφει το 1934 και ταχυδρόμησε στον εκδότη του λίγο πριν αυτοκτονήσει το 1942.

Πώς να περιγράψουμε τον περασμένο χρόνο, σχεδόν εννέα δεκαετίες μετά την «Γκερνίκα», όταν όλα τα όρια της φρίκης έχουν γίνει σκόνη; Επί μήνες, εμείς οι Ευρωπαίοι περιμέναμε την ετυμηγορία των αμερικανικών προεδρικών εκλογών, σαν να επρόκειτο για κάποιο βαρόμετρο της καθημερινότητάς μας. Θα ρίξει τώρα η φαινομενικά αδιανόητη νίκη του Ντόναλντ Τραμπ ένα ακόμη πιο σκοτεινό πέπλο πάνω σε αυτή την ήδη ζοφερή εικόνα; «Εξορύξεις, baby, εξορύξεις!», είναι το πρόγραμμά του για τον πλανήτη – και να πάνε στον διάβολο η επιστήμη, η υπερθέρμανση του πλανήτη και η μοίρα των εγγονών μας.

Η παγκόσμια πολιτική τάση υποδηλώνει μια επιστροφή στον νόμο της ζούγκλας: Δεν είναι το τέλος του διεθνούς δικαίου και του εύθραυστου πλαισίου που αυτό δημιούργησε μετά το 1945; Ως Ευρωπαίοι, γνωρίζουμε πάρα πολύ καλά ότι, χωρίς ένα άμεσο και συλλογικό άλμα πίστης, η ήπειρός μας είναι πιθανό να γίνει το πρώτο θύμα της νέας τάξης πραγμάτων του Τραμπ.

Η αξιολόγησή μου για την τελευταία χρονιά παραμένει η πιο σκοτεινή που μπορώ να θυμηθώ. Ως Αλγερινή Εβραία, η δική μου πολιτιστική κληρονομιά – που εδράζεται στον μεσαιωνικό πολιτισμό της Αλ Ανταλους και υφαίνεται σιγά σιγά επί πολλές δεκαετίες, σε μια συνομιλία μεταξύ αδελφών γλωσσών, βασισμένη σε φιλίες με Λιβανέζους, Παλαιστίνιους και Ισραηλινούς – διαλύθηκε στον τερατώδη πόλεμο στη Γάζα και στον Λίβανο. Ο αραβικός και ο εβραϊκός λαός αντιμετωπίζουν πλέον αλλήλους με μίσος και φανατισμό, αγνοώντας κάθε προσπάθεια διεθνούς παρέμβασης.

Ακόμη και ο φυσικός κόσμος έχει ρημάξει. Στο ταξίδι μου στην Ιαπωνία, βρεθήκαμε αντιμέτωποι με τον τυφώνα Κονγκ-Ρέι. Είχαν προηγηθεί, λίγες ημέρες νωρίτερα, οι φονικές πλημμύρες στην περιοχή της Βαλένθια στην Ισπανία. Η ανθρωπότητα, προβλέπει η Διακυβερνητική Επιτροπή για την Κλιματική Αλλαγή, αντιμετωπίζει ένα μέλλον σοβαρών και μη βιώσιμων φυσικών καταστροφών. Τα επιστημονικά στοιχεία είναι αδιαμφισβήτητα, όμως ο Τραμπ και πολλοί άλλοι τα αρνούνται.

Με το αποτέλεσμα των αμερικανικών εκλογών, «η σταθεροποίηση της αύξησης της θερμοκρασίας κάτω από 1,5° Κελσίου καθίσταται μάλλον αδύνατη», συνοψίζει ο Μάικλ Μαν από το Πανεπιστήμιο της Πενσιλβάνια. Είναι «το τελευταίο καρφί στο φέρετρο», προσθέτει η Ρέιτσελ Κλίτους από την Ενωση Ανήσυχων Επιστημόνων. Καθώς τελειώνει το 2024, πού βρίσκονται οι πολιτικοί που είναι αποφασισμένοι να περιορίσουν την ανθρωπογενή υπερθέρμανση του πλανήτη; Και πού είναι εκείνοι οι οποίοι είναι ικανοί να επιβάλουν τις δραστικές αποφάσεις που θα μας προστατεύσουν από μια κατά τα άλλα αναπόφευκτη τραγωδία;

Αντί να ευθυγραμμιστεί με τον πλανητικό «χρόνο», η πολιτική εξέλιξη του κόσμου κινείται προς την αντίθετη κατεύθυνση, προς την πάλη των αυτοκρατοριών. Πώς γίνεται να μη βλέπουμε αυτό που μας κοιτάζει κατάματα; Υπό την επίδραση της υπερθέρμανσης του πλανήτη, οι σημερινές και μελλοντικές μαζικές μεταναστεύσεις θα γίνονται όλο και πιο σκληρές, επικίνδυνες και θανατηφόρες.

Ωστόσο, στις πιο σκοτεινές στιγμές γεννιούνται συχνά οι πιο ισχυρές ιδέες. Στην περίπτωσή μου, το ταξίδι στο Κιότο μού επέτρεψε μια διαφορετική ματιά στη χρονιά που πέρασε.

Οταν οι πολιτικοί παραστρατούν, όταν οι θεσμοί σιωπούν, όταν ο λαϊκισμός ξεσπάει, εναπόκειται στα άτομα να δείξουν τον δρόμο. Κάτι τέτοιο συνέβη πράγματι το 1937 με την «Γκερνίκα» του Πικάσο.

Πρέπει να αναδημιουργήσουμε έναν ανοιχτό διάλογο. Οι συγγραφείς και οι καλλιτέχνες πρέπει να κινητοποιηθούν. Στη δική του εποχή, ο Ζαν-Πολ Σαρτρ και άλλοι σηκώθηκαν όρθιοι και δημιούργησαν το Δικαστήριο Ράσελ για τα εγκλήματα πολέμου. Οπως είπε σε μια ομιλία του στο Πανεπιστήμιο Κέιο της Ιαπωνίας το φθινόπωρο του 1966: «Διανοούμενος είναι πράγματι ο άνθρωπος που αποκτά επίγνωση της αντίθεσης, στον εαυτό του και στην κοινωνία, ανάμεσα στην αναζήτηση της πρακτικής αλήθειας και στην κυρίαρχη ιδεολογία… Προϊόν διχασμένων κοινωνιών, ο διανοούμενος είναι μάρτυράς τους, επειδή έχει εσωτερικεύσει το δάκρυ τους… Με αυτή την έννοια, καμία κοινωνία δεν μπορεί να παραπονεθεί για τους διανοούμενούς της χωρίς να κατηγορήσει τον εαυτό της, γιατί έχει μόνο αυτούς που φτιάχνει».

Και εντούτοις οι φωνές των διανοουμένων σχεδόν δεν ακούγονται σήμερα. Η στράτευση, η ελευθερία του λόγου, η αυτονομία – αυτοί είναι οι πυλώνες που εγγυώνται τη δύναμη των καλλιτεχνών. Μέσω του οράματός τους, οι καλλιτέχνες μάς αφυπνίζουν, προβλέποντας τις παγκόσμιες ανακατατάξεις και στη συνέχεια αποκαλύπτοντας, ξεσκεπάζοντας και καταδικάζοντας τις συνεχιζόμενες τραγωδίες. Είναι η «Γκερνίκα» ξανά και ξανά.