Νοσταλγία σημαίνει δύναμη

Ο Χακάν Γιαβούζ (Hakan Yavuz) είναι διακεκριμένος τούρκος πολιτικός επιστήμονας και ιστορικός, καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Γιούτα (ΗΠΑ), έχει δημοσιεύσει πλήθος έργων που εξετάζουν τον ρόλο του Ισλάμ, του εθνικισμού και της πολιτικής ταυτότητας στις χώρες της Μέσης Ανατολής. Το έργο του «Νοσταλγία για την αυτοκρατορία» (εκδ. Παπασωτηρίου, μτφ. Αργύρης Παπασωτηρίου, 2024) εστιάζει στην ανάδυση και την πολιτική χρήση της οθωμανικής κληρονομιάς στη σύγχρονη Τουρκία.  Επιχειρεί, όπως σημειώνει ο ίδιος, να αποσαφηνίσει τη γενεαλογία και τη χρήση του όρου ο οποίος έχει καταστεί αντικείμενο διαπραγμάτευσης από διαφορετικούς πολιτικούς φορείς στην Τουρκία.

Το Σύνδρομο των Σεβρών, όπως το περιγράφει ο Γιαβούζ, αποτελεί κλειδί για την κατανόηση της τουρκικής πολιτικής και κοινωνικής ψυχολογίας, κι αυτό γιατί είναι βαθιά ριζωμένο στη συλλογική μνήμη και επηρεάζει τον τρόπο με τον οποίο οι Τούρκοι αντιλαμβάνονται τον εαυτό τους και τον κόσμο. Προφανώς η νοσταλγία, όπως μαρτυρά και ο τίτλος του βιβλίου, καταλαμβάνει κεντρική θέση στην ανάλυση. Αλλά πώς προσδιορίζεται αυτή η νοσταλγία και τελικά υπάρχει μία μόνο μορφή;

Ο Γιαβούζ μέσα από την έρευνά του καταλήγει σε τέσσερις τύπους νοσταλγίας για το οθωμανικό παρελθόν: την αναστοχαστική νοσταλγία του Τανπινάρ, την εκδικητική νοσταλγία του Κιζακιουρέκ, τη μεταμορφωτική νοσταλγία του Οζάλ και την αποκαταστασιακή ισλαμιστική νοσταλγία του Ερντογάν. Ο Ορχάν Παμούκ έχει χαρακτηρίσει τον Αχμέτ Χαμντί Τανπινάρ (1901-1962) τον σημαντικότερο τούρκο μυθιστοριογράφο του 20ού αιώνα. Στο έργο του ο τελευταίος προσπάθησε να κατανοήσει πώς η σύγχρονη Τουρκία θα μπορούσε να αναπτύξει έναν δικό της δρόμο προς τη νεωτερικότητα, διατηρώντας παράλληλα τον πολιτιστικό και πνευματικό πλούτο του οθωμανικού παρελθόντος. Αντίθετα, ο σημαντικός διανοούμενος και ποιητής Νετζίπ Φαζίλ Κιζακούρεκ ήταν γνωστός για την έντονη αντίθεσή του στον εκδυτικισμό και τις μεταρρυθμίσεις του Κεμάλ Ατατούρκ. Συνέβαλε δε καθοριστικά στη διαμόρφωση της σύγχρονης τουρκικής ιδεολογίας. Πίστευε βαθιά στη μουσουλμανική πνευματικότητα ως απάντηση στον εκδυτικισμό και την εκκομίκευση της Τουρκίας.

Στο άρθρο του «Αυτός Είμαι Εγώ» (1939) ανέπτυξε τις βασικές του ιδέες, οι οποίες επηρέασαν τον Ερντογάν.

Η μεταμορφωτική νοσταλγία του Οζάλ δεν περιοριζόταν στην αναβίωση του παρελθόντος, αλλά χρησιμοποιούσε στοιχεία του οθωμανισμού για να διαμορφώσει ένα νέο, πιο ανοιχτό και οικονομικά φιλελεύθερο όραμα για την Τουρκία. Ο Οζάλ πίστευε ότι η Τουρκία μπορούσε να διαδραματίσει ηγετικό ρόλο στον μουσουλμανικό κόσμο, αξιοποιώντας την οθωμανική της ταυτότητα, ενώ ταυτόχρονα προωθούσε την εκσυγχρονιστική οικονομική ανάπτυξη και τη σύνδεση με τη Δύση.

Ο Ερντογάν

Η αποκαταστασιακή ισλαμιστική νοσταλγία του Ερντογάν συνδέεται άμεσα με την ισλαμιστική του ατζέντα, την οποία χρησιμοποιεί για να ενώσει το παρελθόν με το μέλλον, ενώ παράλληλα επανακαθορίζει την τουρκική κοινωνία και πολιτική με βάση τις οθωμανικές και ισλαμικές αξίες. Η νοσταλγία του Ερντογάν χαρακτηρίζεται από την εκδικητική διάθεση απέναντι στη δυτική επιρροή και εκφράζεται έντονα και στην εξωτερική πολιτική της Τουρκίας, ιδιαίτερα στη Μέση Ανατολή. Ενα χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η προσέγγισή του στη Συρία, όπου η Τουρκία προσπάθησε να αναδειχθεί σε ηγετική δύναμη της περιοχής. Παρόμοια, σε άλλες χώρες της Μέσης Ανατολής, όπως η Λιβύη, η Αίγυπτος και η Υεμένη, η Τουρκία έχει χρησιμοποιήσει τη ρητορική του οθωμανικού παρελθόντος για να ενισχύσει τη θέση της και να επηρεάσει τις πολιτικές εξελίξεις, παρουσιάζοντας τη χώρα ως φυσικό προστάτη των μουσουλμάνων σε αυτές τις περιοχές.

Παράλληλα, αυτή η στρατηγική υποστηρίζεται και από ήπια ισχύ, όπως η χρήση τηλεοπτικών σειρών που εξυμνούν την Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η τηλεόραση παίζει κρίσιμο ρόλο στην καλλιέργεια του οθωμανισμού στην τουρκική κοινωνία, όχι μόνο ως ιστορική αναφορά αλλά και ως μέσο ενίσχυσης της πολιτικής και ιδεολογικής ηγεμονίας του Ερντογάν. Σειρές  όπως οι «Ερτογρούλ» (προβάλλεται και στο Netlix), «Οσμάν»  κ.ά. αποτελούν χαρακτηριστικά παραδείγματα ήπιας ισχύος.  Με εκατομμύρια θεατές παγκοσμίως, οι σειρές αυτές αναδεικνύουν τον οθωμανικό ηρωισμό, τη θρησκευτική αφοσίωση, επηρεάζοντας θεατές στη Μέση Ανατολή, τα Βαλκάνια και την Ασία. Στο βιβλίο του ο Γιαβούζ παρέχει μια πλήρη ανάλυση του τρόπου με τον οποίο η νοσταλγία για την αυτοκρατορία επηρεάζει τις πολιτικές αποφάσεις, την εθνική ταυτότητα και τις εξωτερικές σχέσεις της Τουρκίας, ειδικά υπό την ηγεσία του Ερντογάν.

Η Βασιλική Σουλαδάκη είναι διεθνολόγος