Αγριότητα μέσα {LF}από τον πολιτισμό

«Εγώ πιστεύω στον θεό της σφαγής. Είναι ο μόνος θεός που κυβερνά, κατ’ αποκλειστικότητα, από κτίσεως κόσμου». Αυτά τα λέει ο Αλέν, κυνικός δικηγόρος μεγάλης φαρμακευτικής εταιρείας, όταν δύο ζευγάρια συναντώνται για να επιλύσουν ένα περιστατικό βίας των 12χρονων παιδιών τους. Ο γιος του Αλέν και της Ανέτ έσπασε με ένα ραβδί δύο δόντια του γιου του Μισέλ και της Βερονίκ. Ο λόγος; Ο δεύτερος είπε τον πρώτο χαφιέ, ενώ εκείνος τον κατηγόρησε πως δεν τον δεχόταν στη συμμορία του.

Το κορυφαίο αυτό έργο στη δραματουργία της 65χρονης σήμερα Γιασμίνα Ρεζά έχει λοιπόν, ως εκτός σκηνής υπόβαθρο, τη συμπλοκή των δύο παιδιών στη διάρκεια ενός παιχνιδιού, σε μια παρισινή πλατεία. Περιγράφει τη μακρόσυρτη, όπως εξελίσσεται, συνάντηση σ’ ένα αστικό διαμέρισμα των δύο ζευγαριών που καλούνται να συζητήσουν τον τσακωμό των παιδιών τους, με τρόπο ώριμο και πολιτισμένο. Καθ’ οδόν ωστόσο οι γονείς χάνουν τον έλεγχο, με αποτέλεσμα να αρχίσουν να συμπεριφέρονται οι ίδιοι σαν παιδιά. Καθώς κανείς από τους τέσσερις δεν αντέχει να αναλάβει το δικό του μερίδιο ευθύνης, οι χαρακτήρες συγκρούονται, εφευρίσκουν συμμάχους και ανακαλύπτουν τον εχθρό στο ίδιο τους το σπίτι. Τελικά θα εκραγούν, αναδεικνύοντας ως νικητή τον θεό της σφαγής.

Φαινομενικά όλα βαδίζουν αισίως στην αρχή, μέσα σε ένα πολιτισμένο περιβάλλον ευγενούς αλληλοκατανόησης. Σερβίρεται καφές, γλυκό σπιτικό, γίνεται κάποια κοινωνική κουβεντούλα, ενώ αργότερα η σύναξη επιτίθεται σε ένα ακριβό παλιωμένο ρούμι για το οποίο ο Μισέλ περηφανεύεται. Ομως οι αντιθέσεις, ταξικές και πολιτισμικές, σιγοβράζουν. Ποιο παιδί φταίει περισσότερο; Πώς θα τα φέρουν σε επαφή; Θα αναγνωρίσει ο ένοχος το λάθος του; Το θερμόμετρο ανεβαίνει ενόσω τα μέτωπα αναδιατάσσονται, οι στάσεις ζωής αποκλίνουν και οι ενδοοικογενειακές αντιθέσεις διαγράφονται ανάγλυφες. Η Ανέτ κάνει εμετό, ο Αλέν προσπαθεί να συγκαλύψει από τηλεφώνου ένα εταιρικό σκάνδαλο αδιαφορώντας για το ζήτημα των παιδιών, η Βερονίκ δέχεται τις ειρωνείες των αντρών για την ανιδιοτέλεια και την αφέλειά της, μιας και συγγράφει ένα βιβλίο για τη γενοκτονία στο Νταρφούρ πιστεύοντας στη βελτίωση του κόσμου, ενώ ο πιο λαϊκός απ’ όλους, ο Μισέλ, προσπαθεί να συμβιβάσει τα ασυμβίβαστα. Ωσπου όλα εκρήγνυνται σε ένα χάος αλληλοκατηγοριών, ύβρεων και βίας, με τους πρωταγωνιστές να απομένουν αποσβολωμένοι με το πώς έφτασαν ως εκεί τα πράγματα.

Η έννοια του δικαίου και ο ίδιος ο πολιτισμός αποδεικνύονται ασθενή περιτυλίγματα σε έναν υποβόσκοντα ποταμό αγριότητας. Τα παιδιά είναι άγρια. Είμαστε βάρβαροι, δεν πρέπει να το ξεχνάμε. Αυτό είναι, μου φαίνεται, το μήνυμα της Ρεζά. Στην κοινωνική ζωή κυριαρχεί μια φρικαλέα ανισορροπία ανάμεσα στη μικρότητα του ανθρώπου και τις φιλοδοξίες του, ανάμεσα στην υποβόσκουσα βία και τη δυνατότητα της ομορφιάς του έργου τέχνης. Ομως σε τι ωφελεί η τέχνη, αν δεν βελτιώνει τον άνθρωπο, αν δεν τον κάνει να αναζητεί την τελείωσή του, παρά τον μεταμορφώνει σε όργανο ματαιοδοξίας; Πιστεύω πως η Γιασμίνα Ρεζά λέει περισσότερα για την κοινωνία μας, τους κομφορμισμούς, τον σχολαστικισμό, τη χίμαιρα μιας κουλτούρας «προπυργίου-κατά-της-βαρβαρότητας», κι ακόμη για τον ρατσισμό και τη βία, από ό,τι οι πλέον βαθυστόχαστες αναλύσεις του καιρού μας.

Λίγο πριν από το τέλος του έργου, ο Αλέν απευθύνεται στη Βερονίκ: «…μήπως μας ενδιαφέρει και τίποτ’ άλλο πέρα από τον εαυτό μας; Ολοι θα θέλαμε να πιστεύουμε σε μια πιθανή βελτίωση των πραγμάτων, που πρωτεργάτες της θα ήμασταν εμείς οι ίδιοι, χωρίς κανένα προσωπικό όφελος… Υπάρχει όμως κάτι τέτοιο; Αλλοι σέρνονται, αυτός είναι ο τρόπος τους, κι άλλοι ενεργούν, αρνούνται να συμβιβαστούν με το πέρασμα του χρόνου – και ποια η διαφορά; Οι άνθρωποι αγωνίζονται μέχρι να πεθάνουν… Η παιδεία, οι δυστυχίες του κόσμου… Εσείς γράφετε ένα βιβλίο για το Νταρφούρ, εντάξει, σας καταλαβαίνω. Σκέφτεστε, αφού η ιστορία τού ανθρώπου είναι φτιαγμένη από αιματοχυσίες, θα διαλέξω κι εγώ μία και θα γράψω ένα βιβλίο γι’ αυτή. Ο καθένας σώζει τον εαυτό του όπως μπορεί».

Στη Γιασμίνα Ρεζά οι μεγάλες ιδέες προσφέρονται σε συσκευασία lite, λέγαμε πρόσφατα απ’ αυτές τις στήλες. Επιπλέον καταφέρνει να μας κάνει να γελάμε με τον ίδιο μας τον εαυτό. Το χιούμορ της έχει χαρακτηριστεί κυνικό, σαρκαστικό, ενίοτε εκθεμελιωτικό και δολοφονικό, όμως ταυτόχρονα παραμένει υποδόριο και γι’ αυτό εξοντωτικό. Εξαιτίας του ακραίου σαρκασμού που χαρακτηρίζει τη γραφή της, είναι πιθανότατα η μοναδική εκπρόσωπος του πάλαι ποτέ γαλατικού πνεύματος που ανέβηκε σε όλες τις μεγάλες ευρωπαϊκές σκηνές, απέσπασε υψηλότατες διακρίσεις, διέσχισε τον Ατλαντικό και ανέβηκε στο Μπρόντγουεϊ.

Μέσω των απλών, απολύτως ρεαλιστικών διαλόγων της, η Ρεζά αναδεύει την κοινοτοπία της καθημερινότητας έτσι ώστε ν΄ αφρίσει η επιφάνεια. Αυτή η φαινομενική επιφανειακότητα κάνει τους δύσπιστους να την κατηγορούν για προαγωγή της ελαφρότητας των πραγμάτων ή ακόμη για έλλειψη βάθους και ουσίας. Αδικο, γιατί η συγγραφέας ξέρει καλά να αρμέγει το πραγματικό δράμα της ανθρώπινης ύπαρξης: ήττες, προδοσίες, ανασφάλειες, μνησικακίες, ποταπότητες, ερωτικοί ανταγωνισμοί κι επισφαλείς συμμαχίες αναβλύζουν από ασήμαντα γεγονότα, παράγοντας ρήγματα. Η βία – και όχι μόνο η ψυχική βία – αναδύεται εκεί όπου τίποτα δεν την προαναγγέλλει, κατά κανόνα σε αμιγώς πολιτισμένο, μεσοαστικό περιβάλλον. Πρόκειται για ένα είδος «σοφιστικέ σκληρότητας», που συχνά πυκνά αναβλύζει από τη μεριά των γυναικών – προς τις οποίες η Ρεζά, με όλη της την κατανόηση, μπορεί να γίνει ανελέητη.

Οι ευκολίες της πολιτικής ορθότητας γυρίζουν τα πάνω κάτω. Λ.χ. ο Αλέν δηλώνει προκλητικά πως όταν βλέπει την Τζέιν Φόντα να παίζει τον ρόλο της κοινωνικής αγωνίστριας, του ‘ρχεται να αγοράσει αφίσες της Κου Κλουξ Κλαν. Η αφελής ανεκτικότητα του δυτικού πολιτισμού αποδεικνύεται σκισμένη μάσκα. Είναι γι’ αυτό που η Ρεζά έχει δηλώσει πως θα ήθελε απ’ το κοινό της να γελάει λιγότερο στα έργα της. Ωστόσο, αν τη διέκρινε δυσπιστία προς το χιούμορ και πατροπαράδοτη σοβαροφάνεια, δεν θα είχε την επιτυχία που απολαμβάνει. Γιατί το σπουδαιότερο στο έργο της είναι ότι δεν μιλάει για πομπώδη πράγματα και βαρύγδουπες ιδέες. Αντίθετα, βάζοντας σε δεύτερο πλάνο τα λεγόμενα μεγάλα θέματα της λογοτεχνίας, τη μνήμη, τη γλώσσα ή ακόμη τον ηρωισμό, τον πόλεμο, τον θάνατο, παρασύρει θεατρικό κοινό και αναγνώστες να τεμαχίσουν την ύπαρξή τους για να συνειδητοποιήσουν τις δραματικές συνέπειες των προσωπικών τους επιλογών.

Προϊόντος του έργου, η εικόνα του κάθε πρωταγωνιστή αποσαθρώνεται στα μάτια των άλλων. Οπως και στα άλλα θεατρικά ή μυθιστορήματά της, ξηλώνεται η ύφανση της αστικής ζωής για να ανασυσταθεί μόνο εν μέρει. Φακίδες, μπαλώματα, αμυχές και στίγματα αναδεικνύονται κάτω από το επιμελές μακιγιάρισμα των κοινωνικών συμβάσεων. Οι ήρωες μεταβάλλονται στο αντίθετό τους, οι κρυφές τους σκέψεις αναδεικνύονται, όλοι συμμαχούν με όλους, ενώ σε άλλες στιγμές είναι έτοιμοι να τους κατασπαράξουν. Η κοινοτοπία του ανθρώπινου δράματος δεν παίρνει τη μορφή του «κακού» αλλά ριζώνει στο εύφορο έδαφος της ματαιοδοξίας και της «επίδειξης πολιτισμού», πριν αναδυθεί η αγριότητα στις πιο απρόσμενες στιγμές.

Κάτι ακόμη: η καρτεσιανή πλοκή διδάσκει και λυτρώνει. Το έργο μπορεί να χαρακτηριστεί ως τραγικωμωδία – πάντως το βέβαιο είναι πως το γέλιο προκύπτει αβίαστα, όπως και κάνα δάκρυ. Διαβάστε το και θα ταυτιστείτε αναγνωρίζοντας φέτες από μια ζωή επιπόλαιη και βαθιά την ίδια ώρα. Και πρέπει απαραιτήτως να δείτε την έξοχη μεταφορά του βιβλίου στο σινεμά από τον Ρομάν Πολάνσκι ως επιπρόσθετο δώρο στον εαυτό σας. Πρωταγωνιστούν σε κορυφαίες ερμηνείες η Κέιτ Μπλάνσετ, η Τζόντι Φόστερ, ο Τζον Ρίλι και ο Κρίστοφ Γουόλτζ.