«Η ποίηση {CR}είναι σύμπαν, {CR}εκεί με χάνω {CR}και με βρίσκω»

Πάντα έχει ενδιαφέρον να συζητάς πάνω στο ελληνικό τραγούδι με τις νέες δυνάμεις του. Αυτές εξάλλου το γονιμοποιούν και το ανασυνθέτουν και μια τέτοια δυναμική περίπτωση είναι αυτή του ερμηνευτή και τραγουδοποιού Πάνου Μπούσαλη. Ο συγκεκριμένος έχει θητεία πλάι σε συνθέτες όπως ο Ξαρχάκος, ο Λεοντής και ο Κόκοτος, ενίοτε γράφει τους δικούς του κύκλους τραγουδιών, έχει πάθος με την Ποίηση και μια προσήλωση στον Λόγο που φέρει κάτι από τις χρυσές εποχές των ’60 και ’70. Μοιάζει να γεφυρώνει ένα παλιό ήθος με ένα νέο αίτημα στο τραγούδι.

Πώς ξεκινάτε την περιπέτειά σας με το τραγούδι, τη μουσική σας και πώς δεν γίνατε, αλήθεια, μηχανικός;

Αρχικά ευχαριστώ πολύ για τη φιλοξενία. Από μικρός τραγουδάω και γράφω. Στο Δημοτικό έφτιαχνα κάποια στιχάκια και αυτοσχέδια τα τραγουδούσα. Βλέποντας αυτό ο πατέρας μου μού πήρε μια κιθάρα και με πήγε στο ωδείο. Τελειώνοντας το Λύκειο έγραψα τα πρώτα μου τραγούδια, το ’96 έκανα το πρώτο μεροκάματο, ενώ ως φοιτητής πια τραγουδούσα σε μικρές μουσικές σκηνές της Θεσσαλονίκης και έγραφα συστηματικότερα. Αποφοίτησα από το Πολυτεχνείο ως μηχανολόγος, άσκησα για λίγο το επάγγελμα αλλά μετά αφοσιώθηκα στη μουσική. Ερχόμενος στην Αθήνα άρχισα να γνωρίζω σπουδαίους συνθέτες και να ασχολούμαι πιο επαγγελματικά με το τραγούδι. Συνάντησα και νέα παιδιά, σημαντικούς μουσικούς της γενιάς μου και ξεκίνησα προσωπικά Live. Τότε άρχισα πέρα από στίχους μου να μελοποιώ ποιητές που αγαπάω.

Να ξεκινήσουμε από κάτι βασικό. Δίνετε την εντύπωση πως εναλλάσσετε τις ιδιότητές σας ως ερμηνευτής και ως τραγουδοποιός μέσα στα περίπου 17 ή 18 χρόνια που σας ξέρουμε στο ελληνικό τραγούδι. Πότε στρέφεστε στο ένα και πότε στο άλλο;

Πράγματι. Αυτό άλλες φορές βοηθάει, άλλες όχι. Από τη μία μοιράζεσαι ανάμεσα στα δύο, από την άλλη μεταφέρεις γονιμοποιητικά στοιχεία από τον έναν στον άλλο ρόλο. Προσωπικά δεν τα θεωρώ ανταγωνιστικά αλλά μια κοινή δημιουργική ατμόσφαιρα. Οταν θέλω να εκφράσω πολύ προσωπικές σκέψεις θα γράψω, όμως το ίδιο συμβαίνει και όταν θα γίνω η φωνή για να ακουστούν τραγούδια αγαπημένα, ή όταν πιάσω έναν ποιητή για να βάλω μουσική στα λόγια του. Αλλάζουν ίσως οι περιφερειακοί μηχανισμοί αλλά όχι το βαθύτερο ελατήριο.

Συνεργαστήκατε με μεγάλους έλληνες δημιουργούς: από τον Θάνο Μικρούτσικο, τον Ξαρχάκο και τον Χρήστο Λεοντή μέχρι τον Λίνο Κόκοτο. Θέλετε να θυμηθείτε πώς συναντηθήκατε με τον καθέναν εξ αυτών και τι κρατάτε;

Μεγάλη τιμή που βρέθηκα δίπλα τους. Ευγνώμων. Με τον μυθικό πια Μικρούτσικο δεν πρόλαβα δυστυχώς να συνεργαστώ πολύ. Η εμπειρία δίπλα του σε συναυλία στο Φεστιβάλ της ΚΝΕ ήταν μοναδική. Δοτικός, καθοδηγητικός, εμψυχωτικός και σαφής. Με τον Ξαρχάκο είχα την τιμή να συνεργαστώ στην καλοκαιρινή περιοδεία του, «Το Ταξίδι» το 2016. Μεγάλο σχολείο ο Ξαρχάκος.

Οι μακροβιότερες συνεργασίες μου είναι με τις πατρικές για μένα μορφές, Λεοντή και Κόκοτο. Τον Λεοντή τον γνώρισα το 2007-08. Τον πλησίασα με παρότρυνση του πατέρα μου που τον λάτρευε. «Πάρε τον Λεοντή, τον τραγουδάς από παιδί, θα σε ακούσει, θα σε διδάξει», όπως και έγινε. Μαζί του πέρασα και την πόρτα του Ηρωδείου, ανοίγοντας την περσινή συναυλία για τα 60 χρόνια του στο τραγούδι. Του χρωστάω πολλά! Ετοιμάζουμε τώρα τα πρώτα τραγούδια του σε ποίηση Μάνου Ελευθερίου και Νικηφόρου Βρεττάκου. Η γνωριμία μου με τον Κόκοτο ήρθε απρόσμενα με τη συνεργασία μας στο «Cine Κεραμεικός» το 2008. Μαθαίνοντας πως θα τραγουδάω μαζί του, ένιωσα μεγάλη χαρά γιατί αγαπούσα τα τραγούδια του από παιδί. Γίναμε αχώριστοι από τότε, έχουμε ουσιαστική επικοινωνία. Γλυκός άνθρωπος, σου δίνει ελευθερία και εμπιστοσύνη.

Θεωρείτε πως ακριβώς αυτή σας η σύμπραξη και μαθητεία με μεγάλους συνθέτες, σας δίδαξε να υπηρετείτε το κάθε φορά όραμα των δημιουργών ή να μοιράζεστε με εκείνους τον χώρο του κάθε τραγουδιού;

Αυτό που θες όταν ερμηνεύεις έναν συνθέτη είναι να αποδώσεις τη δική του οπτική όπως μπορείς να τη μεταβολίσεις, πλουτίζοντας με την καθοδήγησή του και τα δικά σου εργαλεία. Πρώτα λοιπόν υπηρετείς το όραμά του και εφόσον σου δίνει χώρο μπορείς να προσθέσεις κάτι. Είναι ανάλογα το τι θέλει ο συνθέτης, πόσο αυστηρό είναι το πλαίσιο που ορίζει. Κάποια τραγούδια σηκώνουν μεγαλύτερη ελευθερία, κάποια άλλα απαιτούν συγκεκριμένη προσέγγιση.

Εχετε στο ενεργητικό σας δικούς σας δίσκους (μουσική, στίχο, ερμηνεία), έχετε μελοποιήσει στιχουργούς και ποιητές μας. Τι έμφαση δίνετε στον λόγο δεδομένου έχετε και ο ίδιος γράψει Ποίηση;

Ο λόγος είναι το παν. Εμπεριέχει τη μουσική και την προσκαλεί. Αγαπώ πολύ το διάβασμα, το βιβλίο συνολικά. Η Ποίηση είναι σύμπαν. Εκεί με χάνω και με βρίσκω.

Η εποχή μας δεν σφραγίζεται από τη δισκογραφία τόσο, αλλά από το αποσπασμένο τραγούδι του Ιντερνετ που στο καλό σενάριο γίνεται κτήμα των Live και του μαζικού κοινού. Πώς ένας δημιουργός σήμερα μπορεί να συνδεθεί με τον κόσμο;

Πολύ δύσκολη ερώτηση και δεν ξέρω αν θα έχω μια καλή απάντηση.

Προσωπικά δεν έχω ιδιαίτερη εμπειρία σχετικά με το μαζικό, το οποίο δεν υποτιμώ, απλά δεν έχουμε συναντηθεί τόσο.

Γράφω επειδή το έχω ανάγκη, τραγουδώ για τον ίδιο λόγο και χαίρομαι την επαφή, όποιας κλίμακας κι αν είναι. Ενας αγαπημένος φίλος, μου έχει πει πως το μυστικό για να συνδεθείς είναι η κοινωνία. Να έρθεις σε επαφή με καλλιτέχνες της γενιάς σου, να συμπράξεις, να ενωθείς.

Παρατηρούμε δε μια τάση στα μεγάλα Live, ακόμη και με μαζικότητα κοινού για νέους καλλιτέχνες. Υπηρετεί μια ανάγκη του κόσμου για το τραγούδι ή το Live υποκαθιστά και μια ανάγκη συνάντησης;

Σίγουρα είναι η ανάγκη της συνάντησης αλλά και της ταυτότητας. Να ανήκει ο κόσμος σε ένα περιβάλλον. Να βρει κώδικες. Είναι ωραίο να αποζητά τη μουσική. Βέβαια έχουμε δει κάποιες φορές να μετατρέπεται σε γήπεδο η συναυλία.

Αυτό σχετίζεται με το πώς αντιμετωπίζει το κοινό τη συνθήκη. Συχνά το βλέπεις και στην εκφορά του καλλιτέχνη, όπου απουσιάζει το συνειρμικό, το μυσταγωγικό και το υπαινικτικό και όλα είναι εξωστρέφεια και διάθεση πανηγυρική, στα όρια της μανίας. Προσωπικά νιώθω πως αν αφήσεις να ανασάνουν όλα τα επίπεδα έντασης, έρχεσαι στην κορύφωση ουσιαστικότερα.