Η Τουρκία και η μετά Ασαντ Συρία

Η ταχεία κατάρρευση του καθεστώτος Ασαντ εξέπληξε τους ειδικούς όπως και το σύνολο της διεθνούς κοινότητος. Η αντοχή που είχε επιδείξει κατά την πρώτη φάση του εμφυλίου, η συσπείρωση των μειονοτήτων ενώπιον του φοβήτρου των τζιχαντιστών του Ισλαμικού Κράτους, αλλά και η αφειδής υποστήριξη από τη Ρωσία και το Ιράν οδήγησαν σε υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων του. Ωστόσο, δεδομένων των καταλυτικών εξελίξεων στη Μέση Ανατολή κατά το τελευταίο έτος, απεδείχθη ότι το καθεστώς Ασαντ δεν διέθετε καμία πολιτική, διπλωματική ή στρατιωτική εφεδρεία. Η απογοήτευση της συριακής κοινής γνώμης συνδυασμένη με την άμβλυνση της απειλής που αυτή αισθανόταν από τις «μεταρρυθμισμένες» τζιχαντιστικές οργανώσεις και την παύση κάθε εξωτερικής βοηθείας συνέβαλαν στην ανατροπή του καθεστώτος πολύ ευκολότερα του αναμενομένου.

Την ίδια έκπληξη με τη διεθνή κοινότητα βίωσε και η Αγκυρα παρά τους ισχυρισμούς για εμπεριστατωμένη γνώση της Μέσης Ανατολής, αλλά και τους δεσμούς με τις τζιχαντιστικές οργανώσεις που ήταν εγκατεστημένες στο Ιντλίμπ. Αλλως δεν θα είχε νόημα η πρόσφατη προσπάθεια Ερντογάν να έλθει σε απευθείας συνεννόηση με το καθεστώς Ασαντ, η οποία και απέτυχε λόγω της αρνήσεως Ασαντ να συζητήσει με την Τουρκία πριν η τελευταία αποσύρει τα στρατεύματά της από το συριακό έδαφος. Πιθανότατα η κίνηση Ερντογάν να συνδεόταν ακριβώς με την ανησυχία του για τη μειούμενη επιρροή του επί της κυρίας τζιχαντιστικής οργανώσεως που έδρευε στο Ιντλίμπ, την υπό τον Μοχάμεντ αλ-Τζαουλάνι «Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Συρίας» και για τη στάση που θα έπαιρνε μια υπό τον έλεγχό του συριακή κυβέρνηση έναντι των τουρκικών συμφερόντων.

Είναι γεγονός ότι η Τουρκία προστάτευσε τους τζιχαντιστές κατά την αντεπίθεση των δυνάμεων του καθεστώτος Ασαντ το 2016, ωστόσο τα πράγματα έχουν αλλάξει έκτοτε. Προσετέθησαν και άλλοι πάτρονες των οργανώσεων, και η Τουρκία δεν έχει την επιρροή που είχε κάποτε. Η «Οργάνωση για την Απελευθέρωση της Συρίας» παρότι χαρακτηρισμένη ως τρομοκρατική από τη διεθνή κοινότητα αλλά και την ίδια την Τουρκία ανέπτυξε δεσμούς με μυστικές υπηρεσίες δυτικών κρατών και απέκτησε πρόσβαση τόσο σε στρατιωτικό υλικό, όσο και σε εκπαιδευτές. Μπορεί η Τουρκία να επεδίωξε να εμφανισθεί ως ο βασικός συντελεστής της επιτυχίας των αντικαθεστωτικών, τούτο όμως δεν σημαίνει ότι η Τουρκία ελέγχει τη νέα κυβέρνηση της Συρίας. Η επίσκεψη του επικεφαλής των τουρκικών μυστικών υπηρεσιών Ιμπραΐμ Καλίν την Πέμπτη στη Δαμασκό αποσκοπούσε στη βολιδοσκόπηση προθέσεων και όχι στην επιβολή τελεσιγράφων.

Ποιες είναι οι άμεσες επιδιώξεις της τουρκικής διπλωματίας στη μετά Ασαντ Συρία; Πρώτον, η αποτροπή αναβαθμίσεως της κουρδικής οργανώσεως YPG-PYD που ελέγχει σημαντικά εδάφη σε εταίρο της νέας συριακής κυβερνήσεως. Δεύτερον, η συμμετοχή των πλήρως ελεγχομένων από την Τουρκία αντιπολιτευομένων οργανώσεων στη νέα συριακή κυβέρνηση. Τρίτον, η αποτροπή νέου κύματος προσφύγων από τη Συρία και, ει δυνατόν, η επιστροφή έστω συμβολικού αριθμού Σύρων από την Τουρκία. Τέταρτον, το τέλος της αμερικανικής παρουσίας στη βορειοανατολική Συρία, η οποία και θα προετοιμάσει το έδαφος για την ανακατάληψη αυτών των εδαφών από τις δυνάμεις της νέας συριακής κυβερνήσεως ή και της Τουρκίας. Αυτά είναι προφανώς ζητήματα που θα κληθεί να αντιμετωπίσει η νέα κυβέρνηση Τραμπ. Πάντως η αυξημένη εμπλοκή του Ισραήλ στη Συρία αυξάνει την πιθανότητα η αμερικανική στάση να απέχει των τουρκικών προσδοκιών.

Ο Ιωάννης Ν. Γρηγοριάδης είναι Αναπληρωτής Καθηγητής του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του Πανεπιστημίου Μπίλκεντ και Επικεφαλής του Προγράμματος Τουρκίας του ΕΛΙΑΜΕΠ.