Ανασκάπτοντας το παρελθόν: «κέντρα διά βίου μάθησης»

Στις σημερινές συνθήκες παγκόσμιας πολιτικής αστάθειας, πνευματικής αμηχανίας που προκαλείται από τη φρενήρη τεχνολογική πρόοδο, και στοχευμένης μαζικής διαχείρισης της  επικοινωνίας και της πληροφορίας, επιβάλλεται, περισσότερο από κάθε άλλη φορά, να (επανα)συνδεθούμε με το πολιτισμικό παρελθόν μας, υλικό και πνευματικό. Η γνώση του ιστορικού παρελθόντος προσφέρει παραδείγματα και κατευθύνσεις για ορθότερες αποφάσεις στο παρόν και στο μέλλον. Η γνώση του πολιτισμικού παρελθόντος προσφέρει σταθερά σημεία αναφοράς έναντι της σύγχρονης αβεβαιότητας και ταυτοτικής ρευστότητας. Η επιδίωξη για (επανα)σύνδεση με το πολιτισμικό παρελθόν μας δεν έχει ως αποκλειστικό αντίπαλο την άγνοια. Οι πιο επικίνδυνοι αντίπαλοί της είναι αφενός οι κάθε είδους κοντόφθαλμοι εθνικισμοί και αφετέρου η αμφισβήτηση την οποία υπαγορεύουν οι θεωρίες που διαγράφουν ό,τι δεν συμβαδίζει με τους δικούς τους κανόνες.

Ο πρώτος σύμμαχος στην παραπάνω επιδίωξη θα έπρεπε λογικά να είναι η εκπαίδευση, αλλά αυτή δεν εκπληρώνει την αποστολή της. Είτε παραμένει αμέτοχος θεατής είτε καταλήγει να δημιουργεί στην καλύτερη περίπτωση αδιαφορία και στη χειρότερη περίπτωση απέχθεια για το πολιτισμικό παρελθόν μας. Δυστυχώς, η ελληνική εκπαίδευση δεν ασχολείται σοβαρά με τα γραπτά μνημεία του κλασικού πολιτισμού και δεν αγγίζει καν το κεφαλαιώδες ζήτημα της ιστορικής τους συνέχειας. Σε παλαιότερη παρέμβασή μου παρατήρησα ότι η κλασική παιδεία στη διαχρονία της θα έπρεπε να συγκροτεί τη ραχοκοκαλιά της εκπαίδευσης. Εντούτοις, κάτι τέτοιο βρίσκεται έξω από τον ορίζοντα της σκέψης, και συνεπώς του προγραμματισμού, της πολιτικής ηγεσίας, ενώ ελάχιστοι από όσους υπηρετούν στην εκπαίδευση είναι σε θέση να εξηγήσουν με ουσιαστικό τρόπο στους μαθητές τη σημασία της. Προσωπικά δεν μπορώ να φανταστώ τίποτα πιο σημαντικό από το να αποκτήσουν κάποτε οι μαθητές συνείδηση της πνευματικής και καλλιτεχνικής καταγωγής του κόσμου τους.

Στην πράξη την εκπαίδευση έχει υποκαταστήσει η «διά βίου μάθηση», την οποία επιτελούν, όχι από προγραμματισμό αλλά εκ του αποτελέσματος, άλλα «παιδευτικά κέντρα». Εννοώ αφενός τους αρχαιολογικούς χώρους και τα μουσεία και αφετέρου τη λογοτεχνική δημιουργία. Το θέατρο θα μπορούσε να είναι εξαιρετικά επιδραστικό προς την ίδια κατεύθυνση αλλά, για λόγους που θα εξηγήσω παρακάτω, τις περισσότερες φορές δεν επιτελεί αυτόν τον ρόλο.

Ο υλικός πολιτισμός: αρχαιολογικοί χώροι και μουσεία

Η έναρξη λειτουργίας του μετρό της Θεσσαλονίκης έδωσε την ευκαιρία στους κατοίκους της να επισκεφτούν και να θαυμάσουν, στον «Σταθμό Βενιζέλου», τον οικοδομικό πολιτισμό της στη μακραίωνη συνέχειά του. Εννοώ μια πορεία που ξεκίνησε από την πόλη του Κάσσανδρου, η οποία αναπτύχθηκε σύμφωνα με το ιπποδάμειο πολεοδομικό σύστημα, και συνέχισε με τη ρωμαϊκή και τη βυζαντινή περίοδο. Πρόκειται για ένα υπαίθριο μουσείο που υπηρετεί τη συνέχεια του ελληνικού πολιτισμού με τρόπο διαφορετικό από ό,τι τα κινητά εκθέματα ενός τυπικού μουσείου. Στη συγκεκριμένη περίπτωση οι επισκέπτες έχουν την ευκαιρία να δουν τα αρχαιολογικά ευρήματα in situ (παρόλο που αποσπάστηκαν και επανατοποθετήθηκαν) και ειδικότερα ως πολεοδομικό σύνολο. Μπορούν να αναγνωρίσουν την πολεοδομική συνέχεια της σύγχρονης πόλης μέσα από τις διαδοχικές οικοδομικές διαστρωματώσεις και να συνδέσουν έτσι το παρόν με το παρελθόν, καθώς η πολεοδομική εξέλιξη ακολούθησε διαχρονικά τους ίδιους κεντρικούς άξονες. Το αποτέλεσμα που βλέπουν οφείλεται στο γεγονός ότι τα ίχνη του υλικού οικοδομικού πολιτισμού αναδείχθηκαν ακέραια και στην αρχική τους μορφή. Τα στοιχεία της οθωμανικής περιόδου απομακρύνθηκαν, έτσι ώστε οι παλαιότερες πολεοδομικές και αρχιτεκτονικές φάσεις να διακρίνονται καθαρά, με σημείο αναφοράς την κεντρική οδική αρτηρία της Εγνατίας οδού, που συμπίπτει με την αρχαία και τη βυζαντινή Εγνατία. Οι αρχαιολογικοί κανόνες ως προς το τι απομακρύνεται και το τι διατηρείται διαφέρουν ανάλογα με τη σπουδαιότητα των μνημείων, αλλά παραμένει σταθερή η επιδίωξη να αναδειχθούν και να αποκατασταθούν οι φάσεις υψηλής αρχιτεκτονικής και ευρύτερα πολεοδομικής αξίας.

Ο συνωστισμός των Θεσσαλονικέων στους σταθμούς του μετρό όχι μόνο για να μετακινηθούν με αυτό αλλά και για να θαυμάσουν τις αρχαιότητες επιβεβαιώνει την έλξη που ασκούν στους πολίτες τα αρχαιολογικά ευρήματα και εκθέματα. Την έλξη δημιουργεί και κατευθύνει η επιθυμία των πολιτών να γνωρίσουν την ιστορία του υλικού πολιτισμού της πόλης και της χώρας τους. Και τα δύο αποκτούν εκ των πραγμάτων παιδευτικό χαρακτήρα και μετατρέπουν τους αρχαιολογικούς χώρους σε «παιδευτικά κέντρα».

Αντίθετα με ό,τι συμβαίνει σε έναν αρχαιολογικό χώρο, τα κινητά εκθέματα των αρχαιολογικών μουσείων πρέπει να ενταχθούν στα αρχαιολογικά και ιστορικά συμφραζόμενά τους, τα οποία αναγράφονται κάτω από αυτά, δίπλα τους ή στην είσοδο της κάθε αίθουσας. Αυτό διαφοροποιεί αλλά δεν μειώνει το ενδιαφέρον των πολιτών να τα γνωρίσουν. Για παράδειγμα, αρκεί κάποιος να μεταβεί στο Εθνικό Αρχαιολογικό Μουσείο την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα κατά τη χειμερινή περίοδο, οπότε η είσοδος είναι ελεύθερη. Θα διαπιστώσει ότι η ουρά των επισκεπτών που περιμένουν να εισέλθουν και να θαυμάσουν τα αρχαιολογικά εκθέματα φτάνει μέχρι την Πατησίων! Στο τέλος της περιήγησης ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να διαμορφώσει μια γενική εικόνα για την εξέλιξη των έργων τέχνης και των χρηστικών αντικειμένων από τα μυκηναϊκά μέχρι τα ρωμαϊκά χρόνια. Δεν έχει φυσικά τη ματιά του ειδικού μελετητή, ο οποίος εντοπίζει τις λεπτομέρειες, εξηγεί και ερμηνεύει τις ιδιαιτερότητες της κάθε περιόδου, αλλά μπορεί να αναγνωρίσει οπτικά ορισμένες διαφορές (π.χ. στη διακόσμηση των αγγείων), έστω και χωρίς να αντιλαμβάνεται τη σημασία τους.

Η έλξη που ασκούν στον επισκέπτη τα εκθέματα του συγκεκριμένου και άλλων μουσείων της χώρας, όπου επίσης παρατηρείται κοσμοσυρροή την πρώτη Κυριακή κάθε μήνα, είναι ίσως το πιο αξιόλογο στοιχείο που πρέπει να συγκρατήσουμε. Διότι αυτή η έλξη καταλήγει εξ ορισμού να γίνει «μήτηρ μαθήσεως». Αν μάλιστα οι διευθυντές των Μουσείων έπαιρναν την πρωτοβουλία να οργανώνουν μαζικές ξεναγήσεις, έστω και μόνο για ένα δίωρο μία φορά τον μήνα, αυτό θα συνιστούσε ανεκτίμητη προσφορά στους πολίτες ως μία αναγνωρισμένη μορφή «διά βίου μάθησης». Εξάλλου, τα μουσεία και οι αρχαιολογικοί χώροι υπηρετούν και εγγυώνται κάτι πολύ σημαντικό, δηλαδή την απροκατάληπτη (επανα)προσέγγιση  του παρελθόντος.

Ο πνευματικός πολιτισμός και η λογοτεχνική δημιουργία

Το κρίσιμο στοιχείο που διαφοροποιεί τα μνημεία του πνευματικού πολιτισμού από τα μνημεία του υλικού πολιτισμού είναι φυσικά η γλώσσα στις ποικίλες εκφάνσεις της. Από τα γραπτά μνημεία μόνον οι επιγραφές και τα παπυρικά ευρήματα θα μπορούσαν να συγκριθούν με τα αρχαιολογικά ευρήματα αλλά και αυτά πρέπει να μεταγραφούν, να συμπληρωθούν αν απαιτείται, να ενταχθούν στα ιστορικά τους συμφραζόμενα, να μεταφραστούν και να ερμηνευτούν. Με άλλα λόγια το περιεχόμενό τους, τόσο στην αρχική όσο και στην οριστική τους μορφή, είναι κατά κανόνα προσπελάσιμο μόνον από τους ειδικούς.

Ένας διαμεσολαβητής ανάμεσα στα μνημεία του πνευματικού πολιτισμού και τον σύγχρονο άνθρωπο, ο οποίος διαθέτει έλξη ανάλογη προς αυτήν που ασκούν τα μνημεία του υλικού πολιτισμού, αν και όχι ισοδύναμη, είναι η λογοτεχνική δημιουργία. Ο λόγος είναι γιατί ενσωματώνει ποικιλότροπα τη γνώση του παρελθόντος στη μυθοπλασία και έτσι, αντίθετα με την απλή μετάφραση, την καθιστά εξ αντικειμένου ελκυστική στον αναγνώστη. Με τον τρόπο αυτό διασφαλίζει την «αέναη επιβίωσή της» («Τα Νέα», 20-01-24) και συνακόλουθα την (εξ αντικειμένου) παιδευτική λειτουργία της. Όπως έχω ξαναγράψει, η ιστορία της κλασικής λογοτεχνίας αποτελεί εν πολλοίς μια αλυσίδα από ακολουθίες πρόσληψης αρχετυπικών κειμένων που αργότερα ανανεώθηκαν και διαμόρφωσαν την ευρωπαϊκή λογοτεχνία.

Ο αμφιλεγόμενος ρόλος των θεατρικών παραστάσεων

Η φυσική τάση του λογοτέχνη είναι να εκφράσει το παρόν αναπλάθοντας το παρελθόν. Έτσι δημιουργήθηκε το παλίμψηστο της λογοτεχνίας από τους πρώτους μιμητές του Ομήρου μέχρι τις μέρες μας. Δική μας υποχρέωση, όμως, είναι να εντοπίζουμε και να προβάλλουμε τη διακειμενική διαδρομή των έργων, όπως συμβαίνει στις αρχαιολογικές ανασκαφές. Και αυτό γιατί κάθε κείμενο γεννιέται μέσα σε ένα συγκεκριμένο ιστορικό περιβάλλον και έχει συνεπώς τη δική του ιδιαίτερη ταυτότητα.

Στο πλαίσιο αυτό πρέπει να διακρίνουμε την πρωτότυπη θεατρική δημιουργία και τη θεατρική διασκευή από τη σκηνοθεσία ενός έργου. Το θέατρο αποτελεί δυνητικά «κέντρο διά βίου μάθησης» ελκυστικότερο για το ευρύ κοινό από τα μουσεία και τους αρχαιολογικούς χώρους. Αδιάψευστος μάρτυρας αποτελεί ο μεγάλος αριθμός θεατρικών αιθουσών στην πρωτεύουσα, που τις συντηρεί το θεατρόφιλο κοινό με τη μαζική προσέλευση στις παραστάσεις. Προσθέτω τα υπαίθρια αρχαία θέατρα, όπου παρατηρείται ανάλογο φαινόμενο.

Είτε όμως πρόκειται για το αρχαίο δράμα είτε για επιβιώσεις και αναπλάσεις του είτε για το νεότερο ευρωπαϊκό θέατρο η διαχρονική σκηνοθετική τάση επιδιώκει την εκσυγχρονισμένη αναπαράσταση του παρελθόντος. Παρόλο που τα μηνύματα που εκπέμπει το «κλασικό» ρεπερτόριο (αρχαίο και νεότερο) είναι εξ ορισμού διαχρονικά, οι σκηνοθέτες και οι λοιποί συντελεστές ενός έργου επιμένουν συνήθως να το εγγράφουν στη σύγχρονη εποχή ως παράσταση και ενίοτε ως κείμενο (οι παραστάσεις αρχαίας κωμωδίας αποτελούν τυπικό παράδειγμα). Έτσι, θεατρικά έργα που γεννήθηκαν σε μια συγκεκριμένη εποχή χάνουν την ιστορική τους διάσταση και καταλήγουν ως ιδεολογικά και σκηνοθετικά ισοδύναμα σύγχρονων θεατρικών έργων. Χωρίς να υποτιμώ την ειλικρίνεια των σκηνοθετικών προθέσεων, δεν μπορώ να μην επισημάνω ότι ανάλογες σκηνοθεσίες υποτιμούν τη νοημοσύνη των θεατών. Αυτό αποδεικνύεται από τη θετική και ενίοτε ενθουσιώδη ανταπόκρισή τους στις περιπτώσεις όπου η σκηνοθεσία συμμορφώνεται με τα ιστορικά συμφραζόμενα του έργου (υπόθεση, κείμενο, σκηνοθετικές οδηγίες, σκηνικά και κοστούμια).

Σύμφωνα με τη θεωρία του «ορίζοντα των προσδοκιών» που διατύπωσε ο Hans Robert Jauss, το πρώτο βήμα για την αναγνωστική προσέγγιση ενός κειμένου είναι η αναπαράσταση των προσδοκιών του πρώτου δέκτη, πώς δηλαδή αυτός το προσέλαβε στην αρχική του μορφή. Προφανώς κανείς δεν μπορεί να δεσμεύσει τον σημερινό θεατή ως προς τον τρόπο που θα προσλάβει μια παράσταση και άλλωστε αυτό υπαγορεύεται από τις εμπειρίες του. Ούτε είναι δυνατή η ακριβής αναβίωση της πρώτης παράστασης (αυτό είναι βέβαιο όσον αφορά το αρχαίο θέατρο). Από την άλλη πλευρά, όμως, η σύμπτυξη το ιστορικού παρελθόντος με τον χρόνο της παράστασης νοθεύει εξ αντικειμένου την πρόσληψη του θεατρικού έργου, καθώς ταυτίζει τον ιστορικό ορίζοντα του δημιουργού με τον ιστορικό ορίζοντα του σημερινού σκηνοθέτη.

Ο Μιχαήλ Πασχάλης είναι ομότιμος καθηγητής Κλασικής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης