Ευρωπαία και ταυτόχρονα Βαλκάνια

(Δεν είναι βέβαια απολύτως και επακριβώς δική μου. Μεγάλωσα σε κοντινό προάστιο, όμως έζησα και ζω εδώ πάνω από τη μισή μου ζωή, οπότε έγινε η Αθήνα και δική μου και όσων συναντώ στις μεγάλες, στις συχνές πυκνές περιδιαβάσεις μου, καθώς προτιμώ να τα κάνω όλα πεζή ή, το πολύ, με το μετρό – που έχει γίνει κι αυτό συνώνυμο της πόλης – ή, σπανιότερα, με ταξί και, σπανιότατα, οδηγώντας.)

Η δική μου, λοιπόν, Αθήνα είναι ένα γοητευτικό συνονθύλευμα αναμνήσεων και σημερινής πραγματικότητας. Είναι, αρχικά, στα φοιτητικά χρόνια, μια γκρίζα, σοβιετικού τύπου ασυντήρητη πόλη, γεμάτη φραγμούς και επιτηρήσεις κάθε είδους. Με άθλια λεωφορεία και αγενείς εισπράκτορες, με λιγοστά έως ελάχιστα σινεμά, θέατρα, γκαλερί, μουσεία, βιβλιοθήκες και βιβλιοπωλεία, δίχως δηλαδή αυτά που συνιστούν για μένα μια αξιοβίωτη πόλη.

Και είναι πολύ αργότερα, μετά την πολυετή απόδρασή μου στη Γαλλία, μια υπό διαρκή μεταμόρφωση πόλη: με τις αρχαιολογικού ενδιαφέροντος περιοχές να πεζοδρομούνται, με μουσεία να αναδύονται ή να αξιοποιούνται, με δεκάδες θέατρα να αναβοσβήνουν, με σινεμά να καταρρέουν ή να ξαναγεννιούνται, με δενδρύλλια και πάρκα να απαξιώνονται ή και να αγκαλιάζονται χάρη σε ευρωπαϊκά προγράμματα ή δράσεις κατοίκων. Είναι τα σπασμένα και βρώμικα πεζοδρόμια – ανέκδοτο και δοκιμασία πλέον για τους θαρραλέους περιπατητές, όπως και οι διαβάσεις για πεζούς – και τα άπειρα καφέ που αστράφτουν τη νύχτα στα Εξάρχεια, σε βαθμό που ξεχνάς τις ανεκδιήγητες μουντζουρωμένες επιφάνειες. Είναι το Πρώτο Νεκροταφείο, τακτικός κι αγαπημένος τόπος επίσκεψης, και τα κοντινά του μαγειρεία, καφενεία και in φαγάδικα της αναπαυτικής οδού Αναπαύσεως (όπου και οι, σχεδόν συγγενείς μου πια, ανθοπώλες και μαρμαράδες). Είναι η οδός Ευριπίδου, σύνορο και σημείο άνθησης έκνομων δραστηριοτήτων αλλά και λησμονημένων γευστικών συνηθειών. Είναι η συνοικία του Ψυρρή, που θυμίζει σήμερα την απαξιωμένη, ακαλαίσθητη Πλάκα πριν από το σουλούπωμά της χάρη σε κάποιον δήμαρχο και μια κάποια πολιτική βούληση. Πρόλαβα να ζήσω πολύ αυτή την περιοχή σε προηγούμενα χρόνια, προτού κλείσει και η εμβληματική Ταβέρνα του Ψυρρή. Είναι η τρελή gentrification, που όμως επαναφέρει στη ζωή καταρρέοντα κτίρια και μαύρες τρύπες, συχνά δίχως γνώση και μέριμνα αρχιτεκτονική, μετατρέποντας παρ’ όλα αυτά μια κτιριακή συνάθροιση οικονομικής μιζέριας σε πόλη ευχάριστης περιδιάβασης. Είναι το Μεταξουργείο και ο Κεραμεικός με τις επιτύμβιες στήλες και τους νεκρούς όλων μας, με πλατείες (και τιμές) ανθρώπινες, είναι η Ιερά οδός που συνήλθε προσώρας από τα σκυλάδικα και συνδέθηκε με την Ταινιοθήκη και τα μπαράκια, σε καιρούς ανίερους και μακριά από την αρχική της προέλευση. Είναι οι γραμμές του τρένου, που τις διασχίζεις στην Κωνσταντινουπόλεως «με την ταυτότητα στο στόμα», όπως λέει αγαπητός μου γιατρός της περιοχής. Είναι οι πάλαι ποτέ πανέμορφες 3ης Σεπτεμβρίου, Πατησίων, αλλά και η Αχαρνών, με κλειστά και βρωμισμένα κεπέγκια, με ρούχα κρεμασμένα στα άβαφα, γκρίζα μπαλκόνια και με ξεσκισμένες τις τέντες. Είναι η Κυψέλη που βράζει κι ανασαίνει μέσα στην πολυχρωμία των κατοίκων της. Είναι το Κολωνάκι της ξανθιάς επιτήδευσης, των πανάκριβων καφέδων και των ασφαλώς καθαρότερων πεζοδρομίων. Είναι οι βαθιές τρύπες του μετρό στις δύο εμβληματικές πλατείες και τα ξεριζωμένα παλιά δέντρα. Είναι τα στέκια των βιβλιόφιλων και τα στέκια των φοιτητών και τα δεκάδες καταστήματα ρούχων που πηγαινοέρχονται περίπου στον ρυθμό της εστίασης. Είναι η απουσία παράδοσης και η απαξίωση των τοποσήμων και όσων δίνουν υπόσταση σε μια ευρωπαϊκή πρωτεύουσα. Είναι η απόγνωση των ανθρώπων χωρίς ελπίδα, των άστεγων, των μεταναστών, των τοξικομανών, που διασχίζουν και κοντράρουν την καθημερινότητά μας – πόσο την αγγίζουν όμως; Είναι τα πολυάριθμα τροχοφόρα, που κανένας δήμαρχος δεν έχει τολμήσει να περιορίσει και που επιβαρύνουν τον ανεξέλεγκτο και θανατηφόρο αέρα που αναπνέουμε. Είναι οι συνεχείς διαδηλώσεις, συνήθως πανομοιότυπες ανά τους αιώνες, με τα ίδια τραγούδια, τα ίδια γαβγίσματα από τα μεγάφωνα, τις ίδιες κολλημένες νοοτροπίες. Λείπει τραγικά η φαντασία, η δε εξουσία, κλεισμένη στο ωραίο παλάτι, που με κόπους και δάνεια έχτισαν η Αμαλία και ο Οθων, αναμασάει εγωπαθητικά τα δικά της, με όλο και πιο φτωχό λεξιλόγιο, όλο και λιγότερα οράματα και, κυρίως, όλο και λιγότερη πραγματική ενημέρωση για όσα συμβαίνουν στους κόλπους της και στον κόσμο.

Είναι, εν πάση περιπτώσει για μένα, η πιο αγαπημένη και γοητευτική πόλη της γης, από κοντά με την Κωνσταντινούπολη, την  Ιερουσαλήμ, το Κάιρο, τη Ρώμη, το Παρίσι, το Νέο Δελχί. Είναι η πόλη όπου κάνεις το κάθε σου βήμα πατώντας σε στρώσεις αιώνων πολιτισμού και Ιστορίας. Είναι η πόλη του Πλάτωνα και του Σωκράτη και των περιπάτων τους στις όχθες του Ιλισού και στην αρχαία Αγορά. Η πόλη των βυζαντινών εκκλησιδίων. Η πόλη του Τσίλερ και του Κλεάνθη, αλλά και του προσφιλούς μου Μεσοπολέμου, των προσφυγικών και του Μπάουχαους. Η πόλη των λαμπρών πεζογράφων και ποιητών του 19ου αιώνα, της λογοτεχνικής Γενιάς του ’30 και των επιγόνων, έστω κι αν οι ίδιοι το αγνοούν.

Μπορείς άραγε να είσαι ευρωπαία και ταυτόχρονα βαλκάνια, μεσογειακή, μεσανατολική, αρχαία κάτοικος του πλανήτη; Ναι, κάλλιστα μπορείς, και τότε είναι που νιώθεις βέρα Αθηναία.

Η Εύα Καραϊτίδη είναι επικεφαλής των εκδόσεων του βιβλιοπωλείου «Εστία».