Ο Χουρμούζης και {LF}ο διαχρονικός «Υπάλληλος»

Τη σεζόν 1977-78 στο Εθνικό Θέατρο ο Κώστας Μπάκας σκηνοθετεί ένα από τα εντελέστερα, δραματουργικά, θεατρικά κείμενα του Μ. Χουρμούζη, τον πάντα διαχρονικό «Υπάλληλο». Βασικός πρωταγωνιστής, ο σημαντικός ηθοποιός της πρώτης κρατικής σκηνής Νίκος Τζόγιας και δίπλα του μια πλειάδα εξαιρετικών συμπρωταγωνιστών της νεότερης και της παλαιότερης γενιάς του Εθνικού: ο Γρηγόρης Βαφιάς, ο Νίκος Φιλιππόπουλος, ο Ιάκωβος Ψαρράς, ο Νίκος Παπακωνσταντίνου, ο Θεόδωρος Σαρρής, ο Γιώργος Τσιτσόπουλος, ο Τάκης Βουλαλάς, η Νεφέλη Ορφανού, ο Μπάμπης Γιωτόπουλος, ο Γιάννης Αργύρης, ο Κώστας Γαλανάκης, η Τιτίκα Βλαχοπούλου, ο πρόσφατα εκλιπών Δάνης Κατρανίδης και δύο κυρίες της σημαντικής γενιάς που γέννησε έξοχες καρατερίστες, η Τζόλυ Γαρμπή και η Πόπη Παπαδάκη. Τη δραματουργική επεξεργασία του κειμένου είχε κάνει ο Τάσος Λιγνάδης (μέγας μελετητής του έργου του Χουρμούζη), τα σκηνικά και τα κοστούμια ο Διονύσης Φωτόπουλος, τη μουσική είχε γράψει ο Λουκιανός Κηλαηδόνης, ενώ η χορογραφία έφερε τη σφραγίδα της Ντόρας Τσάτσου. Στην κριτική μου στο «Βήμα» τον Νοέμβριο του 1977 σημείωνα για τον πολυτάλαντο Χουρμούζη και το έργο του:

Οξυδέρκεια

«Γραμμένος το 1836, ο “Υπάλληλος”, πριν από τον Γκόγκολ, πριν από τον Γκριμπογέντοφ, πριν από τον Τσέχοφ, βέβαια, χωρίς θεατρικούς προγόνους, χωρίς επαγγελματική τριβή, χωρίς θεατρική τεχνική δοκιμασμένη στο σανίδι, έχει τόσα σκηνικά χαρίσματα που δημιουργεί, πέρα από τα άλλα, και μέγα φιλολογικό πρόβλημα, πώς δηλαδή ένας ανίδεος θεατρικά πρώην αγωνιστής της εθνεγερσίας μπόρεσε, χωρίς προπαιδεία, χωρίς θεατρική περιρρέουσα ατμόσφαιρα, να γράψει τόσο αποτελεσματικά θέατρο, όχι μόνο ιδεολογικά φορτισμένο, αλλά και τεχνικά ευθύβολο. Πόση οξυδέρκεια πρέπει να διέθετε αυτός ο στρατιώτης, ώστε να συλλάβει τόσο καίρια πως για να έχει καταλυτική επίδραση η πολεμική του πρέπει να δανειστεί το κύρος της σκηνικής γλώσσας.

Ο Χουρμούζης δεν είδε ποτέ τα έργα του να παίζονται, κι όμως, από τον “Τυχοδιώκτη” ως τον “Υπάλληλο” υπάρχει πρόοδος στη σύνθεση, στον χειρισμό της γλώσσας, στη διαγραφή των χαρακτήρων, στο σκηνικό ήθος, στην ενότητα των μέσων και στον σατιρικό του στόχο. Αφήνοντας το όπλο και πιάνοντας την πένα, συνεχίζει τον ίδιο αγώνα. Νέος αντίπαλος, ο Βαυαρός, ο νέος δυνάστης, πιο επικίνδυνος από τον Τούρκο, πιο ύπουλος, υπόγειος, δολιοφθορέας και επίγειος ελέω Θεού αυθέντης.

Ο Χουρμούζης κατάλαβε από τους πρώτους πως το δόλωμα του εξευρωπαϊσμού, η διείσδυση του ξένου πνεύματος, αναφομοίωτου, η οργάνωση του κράτους πάνω σε ξένα πρότυπα ήταν τα νέα δεινά που ταλαιπωρούσαν “τη δόλια πατρίδα”. Είδε τον “Υπάλληλο” αυτής της νέας πολιτείας ως τον ιερέα – λειτουργό μιας νέας θρησκείας που ερχόταν να “μεσολαβήσει” ανάμεσα στον άτυχο Ρωμιό και στην αλάθητη αυθεντία, το κράτος του Εϊντεκ και του Μάουρερ. Αυτό το ιερατείο ξεσκεπάζει στο έργο του. Και το μαχαίρι του κόβει βαθιά. Η στροφή του προς αυτή τη νέα “τάξη” που συγκροτείται στο νεοπαγές κράτος αποδείχνει πόσο καίρια συλλαμβάνει την παθολογία της ελληνικής κοινωνίας δέκα χρόνια μετά το Ναυαρίνο. Συλλαμβάνει τη γοητεία που ασκεί το σύστημα, ως σύστημα πρώτα, κι ύστερα τη γοητεία που ασκεί ο φορέας του συστήματος. Κατανοεί τους μηχανισμούς που οδηγούν στη σύμπηξη του πνεύματος της κάστας, στη συγκρότηση ενός κώδικα δεοντολογίας και στη νέα ηθική του επαγγέλματος.

Πειρατής

Ο κώδικας αυτός είναι στη βάση του ανθρωποφαγικός, γιατί η υπαλληλία με το να είναι ακόμα προσωρινή κι όχι μόνιμη (τη μονιμότητα των υπαλλήλων θα την κατοχυρώσει το Σύνταγμα του 1911) βασίζεται πάνω στην κοινή υποψία, στην υστεροβουλία και την υπονόμευση. Από τον γραφειοκράτη υπάλληλο ο υπάλληλος του Χουρμούζη είναι πιο τρομερός, γιατί είναι πειρατής, ασκεί νόμιμη ληστεία. Δύο είναι τα επίπεδα που διερευνά ο Χουρμούζης, η υπαλληλία ως θεσμός και η υπαλληλία ως θεσμός σε ένα “προστατευόμενο από τους ξένους κράτος”. Παρακολουθώντας και τα δύο επίπεδα, προδιαγράφει την εξέλιξή τους, τις τομές τους, τα πλέγματα. Ετσι, προβλέπει την ταύτιση του υπαλλήλου με το κράτος, τη μετατροπή του μέσου (κρατικός υπηρέτης) σε σκοπό (μισθός), προβλέπει την εισβολή μέσω του εξαρτημένου από τον ξένο παράγοντα υπαλλήλου στον λαό μιας νέας ιεραρχίας αξιών που αποκτούν κύρος, όχι από την ουσία, αλλά από τους τύπους, τη θέση και την υπηρεσιακή στρωμάτωση. Η νέα “τάξη” προτείνει νέο γούστο, νέα μόδα, νέα ήθη, νέες ιδέες, με τρόπο ώστε βασικά να πείθει τον λαό πως η υπαλληλία αυτή καθαυτήν είναι μια αξία που εγγυάται η ίδια για τον εαυτό της. […]

Στο επίπεδο της γενικής εξάρτησης ο Χουρμούζης βλέπει τον υπάλληλο ως τον κύριο φορέα της γενικής επίδρασης. Μεταξύ προστατών και υπαλλήλων υπάρχει μια αμοιβαιότητα συνενοχής. Οι πρώτοι δημιουργούν τη γοητεία του ξενικού μύθου και οι δεύτεροι πρόθυμα εγγυώνται για την κραταίωσή του. Της δίνουν πιστοποιητικό ιθαγένειας. Σκοπός του Χουρμούζη είναι ακριβώς αυτός: η αποκάλυψη της απάτης, η ανακάλυψη της αυθεντικής ιθαγενούς φωνής πίσω από τα ψιμύθια και τα φερέφωνα. Δεν είμαι σίγουρος πως είναι αισιόδοξος για τα αποτελέσματα».