Από τον διωγμό στην κοινωνική ένταξη

Οι Αρµένιοι στην Ελλάδα αποτελούν μια από τις παλαιότερες και ιστορικά σημαντικές εθνοτικές αλλά και θρησκευτικές κοινότητες της χώρας. Οι σχέσεις των Αρμενίων με τον ελλαδικό χώρο χρονολογούνται εδώ και αιώνες, με πιο εντατική εγκατάσταση να παρατηρείται κυρίως στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα. Η αρμενική κοινότητα στην Ελλάδα έχει συμβάλει σημαντικά στην πολιτιστική, οικονομική και κοινωνική ζωή της χώρας.

Κατά τη διάρκεια της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας πολλοί Αρμένιοι κατείχαν εξέχουσες θέσεις στη στρατιωτική και διοικητική ιεραρχία. Η συμμετοχή των Αρμενίων στη Βυζαντινή Αυτοκρατορία ήταν έντονη και Αρμένιοι στρατηγοί και αυτοκράτορες έπαιξαν σημαντικό ρόλο στην ιστορία της. Οι Αρμένιοι εγκαταστάθηκαν σε διάφορες περιοχές του ελλαδικού χώρου, κυρίως στις μεγάλες πόλεις και στα λιμάνια. Μεταξύ 19ου και 20ού αιώνα, ο πληθυσμός των Αρμενίων στην Ελλάδα αυξήθηκε σημαντικά λόγω των διώξεων και των σφαγών που υπέστησαν οι Αρμένιοι στην Οθωμανική Αυτοκρατορία. Η μαζική εγκατάσταση των Αρμενίων στην Ελλάδα έγινε μετά τη Γενοκτονία των Αρμενίων από την Οθωμανική Αυτοκρατορία το 1915, όταν περίπου 1,5 εκατομμύριο Αρμένιοι σφαγιάστηκαν ή εκτοπίστηκαν. Πολλοί Αρμένιοι κατέφυγαν στην Ελλάδα αναζητώντας καταφύγιο, ιδιαίτερα σε περιοχές όπως η Αθήνα, η Θεσσαλονίκη, η Κρήτη, ο Πειραιάς και η Κομοτηνή. Σήμερα, η αρμενική κοινότητα στην Ελλάδα υπολογίζεται σε περίπου 30.000 άτομα. Οι περισσότεροι Αρμένιοι ζουν στην Αθήνα, στον Πειραιά και στη Θεσσαλονίκη. Υπάρχουν επίσης μικρότερες κοινότητες σε άλλες πόλεις της Ελλάδας. Οι Αρμένιοι στην Ελλάδα έχουν διατηρήσει την ισχυρή τους πολιτιστική ταυτότητα, με την Αρμενική Εκκλησία να παίζει κεντρικό ρόλο στο εσωτερικό της κοινότητας. Η Αρμενική Αποστολική Εκκλησία λειτουργεί αρκετές ενορίες σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, ενώ η αρμενική γλώσσα διδάσκεται σε σχολεία και πολιτιστικούς συλλόγους που διατηρούν τη γλώσσα, τις παραδόσεις και τα έθιμα.

Αυτή θα ήταν μια περιγραφή των ελληνο-αρμενικών σχέσεων η οποία, χωρίς να είναι μακριά από την πραγματικότητα και εκφράζοντας σίγουρα και το καλό κλίμα μεταξύ αυτών των δύο ιστορικών κοινοτήτων και την παράλληλη πορεία τους και στο πλαίσιο μεγάλων αυτοκρατοριών αλλά και στο πλαίσιο της σύγχρονης εποχής, δεν θα αντικατόπτριζε όμως πλήρως την αλήθεια. Το πολύ ενδιαφέρον βιβλίο του Λεωνίδα Ντιλσιζιάν έρχεται να καλύψει ένα πολύ μεγάλο κενό γύρω από την παρουσία των Αρμενίων στο πλαίσιο του ελληνικού κράτους, να φέρει στο φως πολλές άγνωστες πτυχές της ζωής της κοινότητας μετά την εγκατάστασή της μετά την αρμενική γενοκτονία αλλά και μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή αλλά κυρίως να καταδείξει μια ιδιότυπη ένταξή της στο πλαίσιο του εθνικού κράτους που ενώ δεν έχει τα κλασικά μειονοτικά χαρακτηριστικά που έχουν άλλες κοινότητες, διατηρεί μια δική της και συχνά επώδυνη διαδικασία.

Ο Ντιλσιζιάν επιλέγει ένα πολύ ενδιαφέρον χρονικό πλαίσιο για τη μελέτη της αρμενικής κοινότητας στην Ελλάδα, εκείνο του Ψυχρού Πολέμου, συνδυάζοντας δυο θεματικές συχνά υπομελετημένες στα εσωτερικά ιστοριογραφικά πράγματα ακόμα, εκείνη του Ψυχρού Πολέμου αλλά και της ένταξης μιας κοινότητας που θεωρήθηκε αλλογενής, αν και ομόδοξη με τη δική του Εκκλησία και θρησκευτική παράδοση. Μια κοινότητα με το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό της ανάπτυξης μιας μεγαλύτερης διασποράς παρά ενός εθνικού κέντρου που σε κάποιο σημείο ταυτίζεται και με την ανάπτυξη του ελληνισμού ο οποίος όμως τελικά κατέληξε με ένα πιο ισχυρό εθνικό κέντρο. Ετσι ο συγγραφέας ασχολείται με την περίοδο 1945-1991 ξεκινώντας από το τέλος της γερμανικής κατοχής και την αρχή του εμφυλίου, διαιρετική τομή που ακουμπά και την αρμενική κοινότητα στην Ελλάδα αφού από τη μια μεριά η Παράταξη Τασνάκ (γνωστή και ως Αρμενική Επαναστατική Ομοσπονδία – Τασνάκτσουτιούν, ή Τασνάκ) – είναι μια από τις παλαιότερες και πιο σημαντικές πολιτικές οργανώσεις της αρμενικής διασποράς και της Αρμενίας – συντάσσεται με τον ΕΔΕΣ ενώ από άλλη μεριά έχουμε συμβολικές και ουσιαστικές εισδοχές των Αρμενίων στον ΕΛΑΣ και στην ΟΠΛΑ σε συνοικίες όπως το Δουργούτι και την Κοκκινιά.

Η εκδήλωση αντιαρμενικών διώξεων κυρίως στη Βόρεια Ελλάδα έχει να κάνει βέβαια και με τις εμφυλιοπολεμικές συγκρούσεις αλλά και με τις ευρύτερες ενδοκοινοτικές συγκρούσεις στην περιοχή που ξεκινούν ήδη βέβαια από τους Βαλκανικούς Πολέμους αλλά και πιο πριν και είχαν πάντα ιδιαίτερη ένταση. Ο συγγραφέας φέρνει στο φως μια σειρά άγνωστων υπομνημάτων και κρατικών σημειωμάτων σχετικά με το αρμενικό ζήτημα αλλά και την ιδιαίτερα ενδιαφέρουσα παρέμβαση του ιστορικού ηγέτη της αρμενικής εκκλησίας στην Ελλάδα, του Καραμπέτ Μαζλουμιάν, και τα υπομνήματά του προς κυβερνητικές αρχές για την προάσπιση της αρμενικής κοινότητας. Σε αυτό το σημείο δεν θα μπορούσε να περάσει απαρατήρητο το γεγονός ότι οι διάφορες διώξεις ή δυσκολίες που παρουσιάζονται στην αρμενική κοινότητα όσον αφορά θέματα εκπαίδευσης, αναγνώρισης της νομικής μορφής των κοινοτήτων τους, θέματα ιθαγένειας, απαντώνται και σε άλλες κοινότητες εντός ελληνικού κράτους ήδη από τα τέλη του δέκατου ένατου αιώνα και στον Μεσοπόλεμο, δηλαδή στην καθολική κοινότητα και στην ισραηλιτική. Αν όμως στις δύο τελευταίες η θρησκευτική διάκριση εις βάρος τους είναι πιο διακριτή, το αρμενικό ζήτημα και η αντιμετώπιση της κοινότητας έχουν πιο σύνθετες παραμέτρους.

Το αρμενικό στοιχείο στη σύγχρονη μάλιστα φάση του ελληνικού κράτους και μέχρι τη δικτατορία θεωρείται αλλογενές, κάτι που το καθιστούσε όπως είναι σαφές ευάλωτο και σε διωγμούς – 18.500 Αρμένιοι σύμφωνα με τον συγγραφέα έφυγαν από την Ελλάδα κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου – αλλά και στη συνδιαλλαγή του με το μεταπολεμικό κράτος, το οποίο έθετε ισχυρές δικλίδες εθνικοφροσύνης για την απόδοση ιθαγένειας, ένα θέμα που αφορά την αρμενική κοινότητα έντονα.

Ο συγγραφέας με τις ενότητές του περί επαναπατρισμού, φόβου – εννοώντας το θέμα της απόδοσης ιθαγένειας –, της παρέμβασης του ελληνικού κράτους – εκεί μάλλον προσδίδει ένα θετικό πρόσημο – στη διάσπαση της αρμενικής εκκλησίας μεταπολεμικά στην Ελλάδα, δίνει με πυκνές αρχειακές λεπτομέρειες, με χρονολογική τάξη που συνδυάζεται με τις θεματικές του, την όχι εύκολη και συχνά δύσκολη ένταξη μιας κοινότητας στο ελληνικό κράτος που σίγουρα μέχρι τώρα δεν υπήρχε στον ιστορικό ορίζοντα.

Κλείνοντας, είναι πολύ ενδιαφέρουσα η άποψη που καταθέτει ο ίδιος ότι ένας από τους βασικούς λόγους της εξομάλυνσης που επήλθε και υπάρχει έως σήμερα αλλά και της ένταξης της αρμενικής κοινότητας εν τέλει οφείλεται στο ζήτημα της αρμενικής γενοκτονίας, η οποία υιοθετήθηκε ως διπλωματικό όπλο και από το ελληνικό κράτος, έστω και ως μέρος μιας αφανούς διπλωματίας. Θα προσέθετα όχι στο πλαίσιο της συνολικής εξόντωσης των χριστιανικών πληθυσμών της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπως ανέδειξαν πρόσφατα οι Μορίς – Ζεεβί, αλλά στο πλαίσιο της έλλειψης εκ μέρους της Τουρκίας σεβασμού στα ανθρώπινα δικαιώματα στο σήμερα.