Τα μαγικά του Πούτιν στην Ουκρανία

Μερικές φορές ακούω podcast για τα μυστικά πίσω από τα πιο γνωστά μαγικά κόλπα και διαβάζοντας πρόσφατες ειδήσεις από τη Ρωσία, παρατήρησα μια αναλογία με το πώς η ρωσική προπαγάνδα κατάφερε το φαινομενικά αδύνατο. Αψηφώντας την κοινή λογική, το Κρεμλίνο συνεχίζει να διακηρύσσει με ειλικρίνεια ότι η επίθεσή του στην Ουκρανία ήταν μια πράξη αυτοάμυνας.

Τα περισσότερα μαγικά κόλπα συνδυάζουν δύο στρατηγικές, μία για να παράγουν το επιθυμητό αποτέλεσμα και μία για να αποσπάσουν την προσοχή του κοινού από αυτό που πραγματικά συμβαίνει. Η Ρωσία κάνει το ίδιο με πρόσφατες δηλώσεις που έχουν σαφώς σχεδιαστεί για να αυξήσουν τις περιφερειακές εντάσεις γύρω από την Ουκρανία. Πρώτον, η ρωσική κυβέρνηση ενέκρινε μια λίστα με 47 ξένα κράτη και εδάφη των οποίων οι νεοφιλελεύθερες συμπεριφορές υποτίθεται ότι απειλούν τους ανθρώπους με «παραδοσιακές ρωσικές πνευματικές και ηθικές αξίες». Αυτά που περιλαμβάνονται στη λίστα χαρακτηρίζονται πλέον επίσημα ως «εχθρικά κράτη».

Μεταξύ εκείνων που προφανώς συμμερίζονται τις αξίες της Ρωσίας είναι η Βόρεια Κορέα, το Αφγανιστάν και το Ιράν. Το κοινό στοιχείο σε αυτά τα καθεστώτα είναι ότι θεωρούν τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό ως το απόλυτο κακό. Η σύγκρουση ανυψώνεται έτσι σε ένα μεταφυσικό-θρησκευτικό επίπεδο, και όποτε η θρησκεία εισέρχεται απευθείας στην πολιτική, η απειλή της θανατηφόρας βίας δεν απέχει ποτέ πολύ.

Ως εκ τούτου, αμέσως μετά τη δημοσιοποίηση της «λίστας των εχθρών» του, ο Πούτιν διακήρυξε ένα νέο πυρηνικό δόγμα που διευρύνει «την κατηγορία των κρατών και των στρατιωτικών συμμαχιών σε σχέση με τις οποίες πραγματοποιείται η πυρηνική αποτροπή». Σε μια έντονη προειδοποίηση προς τη Δύση, ανακοίνωσε ότι οποιαδήποτε επίθεση στη Ρωσία από ένα μη πυρηνικό κράτος που υποστηρίζεται από ένα κράτος οπλισμένο με πυρηνικά, θα θεωρηθεί «κοινή επίθεση». Επιπλέον, το Κρεμλίνο επιφυλάσσεται του δικαιώματος χρήσης πυρηνικών όπλων ως απάντηση σε μια επίθεση στη Λευκορωσία, η οποία αποτελεί μέρος της «Ενωσης Κρατών». Με άλλα λόγια, κάθε περίπτωση κατά την οποία ένας εχθρός «δημιουργεί κρίσιμο κίνδυνο για την κυριαρχία μας» συνιστά πιθανό casus belli για μια πυρηνική σύγκρουση.

Τέτοιες δηλώσεις δεν μπορούν παρά να μας κάνουν να νοσταλγούμε τις παλιές καλές μέρες του Ψυχρού Πολέμου, όταν και οι δύο πλευρές απέφευγαν σοφά τις άμεσες πυρηνικές απειλές και ανακοίνωναν ότι θα χρησιμοποιούσαν πυρηνικά όπλα μόνο ως απάντηση σε ένα πυρηνικό χτύπημα από την άλλη πλευρά.

Φυσικά, ένα πραγματικό ρωσικό πρώτο χτύπημα παραμένει απίθανο. Αλλά σε στρατιωτικά ζητήματα, τα λόγια δεν είναι ποτέ απλά λόγια. Είναι πολύ εύκολο για μια πλευρά να παγιδευτεί από τη δική της ρητορική. Μετά την έκρηξη χιλιάδων συσκευών τηλεειδοποίησης στον Λίβανο, ο εκπρόσωπος του Ιράν στα Ηνωμένα Εθνη είπε ότι το Ισραήλ είχε και πάλι «περάσει την κόκκινη γραμμή». Αλλά σε μια εποχή που οι «κόκκινες γραμμές» ξεπερνιούνται τακτικά, τέτοιες δηλώσεις μπορούν μόνο να κάνουν την κατάσταση πιο επικίνδυνη.

Η προφανής απάντηση στον Πούτιν είναι ότι είναι αυτός που πέρασε την κόκκινη γραμμή εκτοξεύοντας πυρηνικές απειλές. Οπως εκείνοι οι σχολιαστές που βλέπουν τον συνεχιζόμενο πόλεμο Ρωσίας – Ουκρανίας ως πόλεμο διά αντιπροσώπων μεταξύ της Ρωσίας και του ΝΑΤΟ, ο ίδιος θα μας έκανε να πιστέψουμε ότι η Ρωσία δέχθηκε πρώτη επίθεση. Μπορεί όμως αυτό να είναι αλήθεια; Το Ισραήλ θα έλεγε ότι ενεργεί ευρισκόμενο σε αυτοάμυνα στη Γάζα, στη Δυτική Οχθη, στον Λίβανο, αλλά πολλά εξαρτώνται από το πώς προσδιορίζει κάποιος τον «εαυτό» του, στη συγκεκριμένη περίπτωση. Εάν καταλάβω έδαφος που δεν είναι δικό μου και μετά το ανακηρύξω δικό μου (όπως η Δυτική Οχθη ή τμήματα της Ουκρανίας) και αν οι άνθρωποι που ζουν εκεί μου αντιστέκονται, ενεργώ σε αυτοάμυνα όταν τους συντρίβω;

Ετσι ξαναγυρίζουμε στις στρατηγικές των μάγων της ρωσικής κρατικής προπαγάνδας. Κατηγορώντας τους αντιπάλους του για αυτό που ήδη κάνει, ο Πούτιν θέλει να αποσπάσει την προσοχή από το γεγονός ότι έχει «κλέψει» εδάφη και τα έχει ανακηρύξει δικά του. Προσθέστε την τρίτη στρατηγική εξαπάτησης του Πούτιν – να παρουσιάζει έναν βίαιο κατακτητικό πόλεμο ως υπεράσπιση των πνευματικών αξιών – και το θράσος του φαίνεται σχεδόν ανυπέρβλητο. Ολες μας οι ελπίδες εναποτίθενται τώρα σε αυτό το «σχεδόν».

Ο Σλάβοϊ Ζίζεκ είναι καθηγητής Φιλοσοφίας στο European Graduate School, διεθνής διευθυντής του Ινστιτούτου Ανθρωπιστικών Επιστημών Birkbeck στο Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και συγγραφέας, με πιο πρόσφατο έργο του το «Christian Atheism: How to Be a Real Materialist» (Bloomsbury Academic, 2024)