Ο θεατρικός Θεοτοκάς

Το καλοκαίρι του 1981 ο αείμνηστος, καλός φίλος, ηθοποιός και σκηνοθέτης Γιώργος Μεσσάλας παρουσίασε στον Λυκαβηττό, με το ΜΟΝΤΕΡΝΟ ΘΕΑΤΡΟ του, το αξιόλογο θεατρικό έργο του σημαντικού μας λογοτέχνη Γιώργου Θεοτοκά «Το παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας», με σκηνογραφία της Λίζας Ζαΐμη και πρωταγωνιστές, τον ίδιο τον Μεσσάλα, τη Χρυσούλα Διαβάτη, τον Χρήστο Μάντζαρη, τον Γιώργο Πετρόχειλο. Στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» τότε σημείωνα για τη θεατρική αυτή απόπειρα του πεζογράφου, κυρίως, Θεοτοκά:

«Αν υπάρχει χαρακτηρισμός που μπορεί να θεωρηθεί καίριος, και σε βαθύ χρόνο, είναι αυτός που δόθηκε από τον Κ.Θ. Δημαρά για τον Γιώργο Θεοτοκά: “ο καρτεσιανός της λογοτεχνίας μας”. Χωρίς να θέλω να ερμηνεύσω αυθεντικά αυτόν τον πολυσήμαντο όρο, θα μπορούσα να διακινδυνεύσω μια σημασιολογική του “περιγραφή”. Πράγματι, αν κανείς διεξέλθει το σύνολο του έργου του Θεοτοκά, διαπιστώνει μια προτεραιότητα του λογικού, του ιδεολογικού και του μαθηματικού στοιχείου. Προηγείται η οργάνωση του υλικού, ο σκοπός και κάποιες πάγιες προσχηματισμένες αρχές που υπαγορεύουν και καθοδηγούν τη λογοτεχνία, ώστε να εκπληρώσει το καθήκον της ως πνευματική στάση. Θα πρόσθετα πως ο Θεοτοκάς επέλεξε τη λογοτεχνία ως ένα όχημα διαφωτισμένο και διαφωτιστικό, έναν φορέα εθνικής αποστολής και αφύπνισης.

Ενταξη στο ευρωπαϊκό πνεύμα

Αυτόν τον ρόλο ακολούθησε και στις θεατρικές του απόπειρες, από τo “Σχεδίασμα τραγωδίας”, την “Αντάρα στ’ Ανάπλι” ως το “Συναπάντημα στην Πεντέλη” και τον “Αλκιβιάδη” του. Διαβλέπει κανείς μια έντονη προσπάθεια εκλογίκευσης και της φόρμας και του μηνύματος, συνειδητή διάθεση διδακτισμού, με μέσο τη σαφήνεια. Σκοπός της δραματουργίας του δεν ήταν τόσο να εκφραστεί μέσα από το θέατρο, όσο να μελετήσει και να δοκιμάσει στο θέατρο μορφές και ιδέες καταξιωμένες στην ευρωπαϊκή τους θητεία, χρησιμοποιώντας ως υλικό αναφοράς την ελληνική πραγματικότητα. Εμμονη ιδέα του, η ένταξη του ελληνικού στο ευρωπαϊκό πνεύμα. Αν η μέθοδός του ήταν καρτεσιανή, ο σκοπός του αντλούσε από το ιδεολόγημα του διαφωτισμού. Οσο κι να φανεί κάπως παράδοξο, η θεατρική του “πολιτική” δεν διέφερε, έξω από το γλωσσικό ένδυμα, από τις απόπειρες του Ραγκαβή, του Κ. Οικονόμου εξ Οικονόμων, του Βερναρδάκη και του Αγγελου Βλάχου. Ο πολιτικός φιλελευθερισμός του, ο λιμπεραλισμός του, ο εθνικισμός του συγκροτούν μια κατεξοχήν αστική κοινωνικά και ηθικά προσωπικότητα.

“Το παιχνίδι της τρέλας και της φρονιμάδας”, κατά τη γνώμη μου το εντελέστερο θεατρικό του κείμενο, περιέχει εν πυκνώ κώδικα όλα τα στοιχεία που προσδιορίζουν και τους πνευματικούς του στόχους και την αισθητική του αναζήτηση. Καταφάσκει κατ’ αρχήν στην εθνική παράδοση (το θέμα που αντλείται από μια παραλογή), αλλά θεωρεί το υλικό της ως περαιτέρω διαπραγματεύσιμο. Αποπειράται να το διυλίσει, να το ερμηνεύσει, να το εκλογικεύσει και να το καταστήσει διδακτικό. Αντίθετα με τον Λόρκα που, ακολουθώντας την προτροπή του Ουναμούνο (“η Ισπανία δεν πρέπει να εξευρωπαϊστεί”), καταφεύγει στον λαϊκό θρύλο για να ανακαλύψει την ισπανική ψυχή, ο Θεοτοκάς διαλύει τη λαϊκή ψυχή και ανασυνθέτει το “αντικειμενικό” της πρόσωπο. Από τον μύθο ανασύρει την πλοκή και από τον λόγο κρατάει τη λογική. Παράγει από τη φύση φυσικότητα και από το ήθος ηθική. Ομως, ο Μύθος, ο Λόγος, η Φύσις, το Ηθος ΕΙΝΑΙ, ενώ η Λογική, η Φυσική και η Ηθική είναι αναφορικότητες, τυπικές κατασκευές, τελικά μόδα και γούστο. […]

Το διδακτικό συμπέρασμα

Το “παιχνίδι” έμεινε παιχνίδι, διανοητική κατασκευή, παροπλισμένη πια, θεατρικά έκθετη και ιδεολογικά ύποπτη. Η αντιπαράθεση τρέλας και φρονιμάδας όζει σχολαστικής λυχνίας, είναι σχηματοποίηση μιας πλαστής αντινομίας γένους φιλοσοφικού, όχι υπαρξιακού. Το διδακτικό συμπέρασμα της κωμωδίας, ότι η φρονιμάδα στη ζωή έχει ανάγκη και από λίγη τρέλα, όπως το φαΐ από αλάτι και μαϊντανό, είναι μια θέση αρκούντως “προτεσταντική”, αλλά λίγη σχέση έχει με το ελληνικό δημοτικό τραγούδι. Ο Θεοτοκάς δεν μπόρεσε, λ.χ., να καταλάβει την τρέλα του μοναχικού βίου (δες τα οδοιπορικά του στο Αγιον Ορος), ενώ την κατάλαβε ο Καζαντζάκης και βαθύτερα ο Παπατσώνης, για διαφορετικούς λόγους ο καθένας, βέβαια. […]

Το παιχνίδι του ως γραφή έγινε παιχνίδισμα μεταγραφής ενός αυθεντικού λόγου σε λογιοτατισμό. Αν αναλύσουμε τους όρους που οδήγησαν τις ίδιες προθέσεις του Λόρκα, του Γέιτς, του Σινγκ, του Ιψεν (“Πέερ Γκυντ”) να καταλήξουν σε ποίηση, θα καταλάβουμε, γιατί απέτυχε ο Θεοτοκάς, όπως απέτυχε μακροπρόθεσμα και ο καρτεσιανισμός του Ανούιγ και του Ζιροντού, που υπήρξαν και τα πρότυπα του Ελληνα συγγραφέα».