Το αίμα πάνω στο «τραγούδι της ειρήνης»

Ο όρος «Μέση Ανατολή» επινοήθηκε το 1902 από τον αμερικανό ιστορικό του ναυτικού πολέμου, Αλφρεντ Θάιερ Μάχαν, με σκοπό να προσδιορίσει την περιοχή που εκτείνεται ανάμεσα στην Αραβία και τις Ινδίες και έχει στο επίκεντρό της τον σπουδαίο από άποψη ναυτικής στρατηγικής Περσικό Κόλπο. Τον αποδέχθηκαν αρχικά οι «Times» του Λονδίνου και αργότερα η βρετανική κυβέρνηση και κατέληξε έτσι να γενικευθεί η χρήση του, όπως έγινε και με τον ελαφρώς προγενέστερο όρο «Εγγύς Ανατολή». Και οι δύο όροι είναι απομεινάρια μιας άλλης εποχής, όταν η Δυτική Ευρώπη ήταν το κέντρο του κόσμου και όλες οι άλλες περιοχές ορίζονταν με βάση αυτό το πολιτικό δεδομένο (1).

Μετά τον Πόλεμο του Κόλπου (Αύγουστος 1990 – Φεβρουάριος 1991), αλλάζει η σχέση του Ισραήλ με τους άραβες γείτονές του και τους Παλαιστινίους. Σε αυτό θα βοηθήσει και η διαφοροποίηση της πολιτικής της Μόσχας για τη Μέση Ανατολή, όπου η κυβέρνηση Γκορμπατσόφ δεν ήταν αντίθετη με την οδηγούμενη από τους Αμερικανούς συμμαχία στον Πόλεμο του Κόλπου. Επίσης σταμάτησε τον εξοπλισμό της Συρίας και άλλων αραβικών κρατών που βρίσκονταν σε σύγκρουση με το Ισραήλ και την Αίγυπτο. Συνέβαλε καθοριστικά στις αμερικανικές προσπάθειες για τη σύγκληση μιας γενικής ειρηνευτικής συνδιάσκεψης (2). Πράγμα που έγινε τον Οκτώβριο του 1991 στη Μαδρίτη με πρωτοβουλία του αμερικανού υπουργού Εξωτερικών Τζέιμς Μπέικερ. Το γεγονός ότι άραβες απεσταλμένοι συναντιόνταν στην ίδια αίθουσα με τους ισραηλινούς αντιπροσώπους σηματοδοτούσε από μόνο του ένα σημαντικό βήμα προς την ειρήνη. Ωστόσο, η μεγαλύτερη πρόοδος σημειώθηκε τον Αύγουστο του 1993 μακριά από τη δημοσιότητα, υπό την αιγίδα του νορβηγού υπουργού Εξωτερικών, ο οποίος φιλοξένησε μυστικές συνομιλίες μεταξύ αντιπροσώπων των Παλαιστινίων και της νέας κυβέρνησης του Ισραήλ υπό τον Ράμπιν. Στη συνέχεια τον διαμεσολαβητικό ρόλο ανέλαβε η αμερικανική κυβέρνηση του Μπιλ Κλίντον (3).

Η φωτογραφία της ιστορικής χειραψίας ανάμεσα στον παλαιστίνιο ηγέτη Γιασέρ Αραφάτ και τον πρωθυπουργό του Ισραήλ Γιτζάκ Ράμπιν στον Λευκό Οίκο φαίνεται αυτή την περίοδο πολύ μακρινή. Στις 13 Σεπτεμβρίου 1993 ο πρόεδρος των ΗΠΑ Μπιλ Κλίντον φιλοξένησε τους δύο ηγέτες για να υπογράψουν τη Διακήρυξη Αρχών για τις Προσωρινές Ρυθμίσεις Αυτοδιοίκησης, αυτήν που έμεινε γνωστή ως Συμφωνίες του Οσλο και γέμισε με ελπίδες όσους επιθυμούσαν την ειρήνη, αλλά παρέμεινε κενό γράμμα.

Επρόκειτο για μια ενδιάμεση συμφωνία, με την οποία δημιουργήθηκε η Παλαιστινιακή Αρχή και της έδωσε περιορισμένη εξουσία σε τμήματα της κατεχόμενης από το Ισραήλ Δυτικής Οχθης και της Λωρίδας της Γάζας, εδάφη που το Ισραήλ είχε καταλάβει στον πόλεμο του 1967 και κατέχει μέχρι σήμερα. Οι συμφωνίες προέβλεπαν την αμοιβαία αναγνώριση μεταξύ του Ισραήλ και της PLO και επέτρεπαν στον ηγέτη της Γιασέρ Αραφάτ, ο οποίος διέμενε τότε στην Τυνησία, και σε άλλους εξόριστους Παλαιστινίους να επιστρέψουν στη Δυτική Οχθη και τη Γάζα. Στα χρόνια που ακολούθησαν πολλοί Παλαιστίνιοι και Ισραηλινοί ήλπιζαν ότι θα μπορούσε να επιτευχθεί μεταξύ των δύο λαών μια διαρκής και δίκαιη ειρήνη. Αλλά αυτή η ελπίδα θα ξεθωριάσει μετά τη δολοφονία του Γιτζάκ Ράμπιν.

Στην εξελικτική πορεία του Μεσανατολικού, δίχως αμφιβολία, ξεχωρίζουν οι προσωπικότητες του ισραηλινού πρωθυπουργού Γιτζάκ Ράμπιν και του προέδρου της Οργάνωσης για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης Γιασέρ Αραφάτ. Πολλές φορές έγινε αναφορά σε αυτά τα δύο πρόσωπα μετά τα γεγονότα της 7ης Οκτωβρίου 2023 και της εισβολής της Χαμάς στο Ισραήλ. Αν οι προσπάθειές τους για ειρήνευση θα μπορούσαν να εμπνεύσουν σήμερα. Δύσκολο να απαντηθεί αυτό το ερώτημα.

Ολα άλλαξαν την 4η Νοεμβρίου 1995 στις 10.30 μ.μ., όταν ο Ράμπιν έπεφτε νεκρός από τις σφαίρες ενός 27χρονου ισραηλινού φανατικού θρησκευόμενου. Είχε πάει στην πλατεία των Βασιλέων του Ισραήλ μαζί με τον υπουργό Εξωτερικών Σιμόν Πέρες για να μιλήσει σε εκδήλωση υπέρ της ειρηνευτικής διαδικασίας. Ο Πέρες λίγες ώρες αργότερα θα πει στον διευθυντή του υπουργείου Εξωτερικών Ουρί Σαβίρ: «Νιώθω μόνος». Μια παράλογη πράξη είχε στερήσει από το Ισραήλ και τον κόσμο έναν σπουδαίο πολιτικό άνδρα, έναν θαρραλέο μαχητή της ειρήνης.

Κανένας δεν γνωρίζει πώς θα είχε εξελιχθεί η ειρηνευτική διαδικασία αν δεν είχε μεσολαβήσει η δολοφονία του Ράμπιν. Εκείνο το μοιραίο βράδυ που ο Γιτζάκ Ράμπιν επιχείρησε να τραγουδήσει το «τραγούδι της ειρήνης» διαβάζοντας τα λόγια από ένα χαρτί που του έδωσαν οι συνεργάτες του. Βρέθηκε στο σακάκι του ματωμένο και διπλωμένο στα τέσσερα.

Στην κηδεία του, ο Εϊτάν Χαμπέρ, πιστός συνοδοιπόρος του Ράμπιν, θα του απευθύνει το τελευταίο αντίο: «Γιτζάκ, τώρα, θέλω να διαβάσω αυτό το κείμενο. Αλλά μου είναι δύσκολο. Το αίμα σου, το αίμα σου, Γιτζάκ, καλύπτει ορισμένες λέξεις. Το αίμα σου πάνω στο “τραγούδι της ειρήνης”: Αφησε τον ήλιο να ανατείλει, να λάμψει το φως της αυγής. Μην τραγουδάς παρά ένα τραγούδι της ειρήνης, μην ψιθυρίζεις καμιά προσευχή. Τραγούδα μεγαλόφωνα ένα τραγούδι της ειρήνης. Γιτζάκ, ήδη μας λείπεις».

Ο Σωτήρης Ντάλης είναι αναπληρωτής καθηγητής Διεθνών Σχέσεων και Ευρωπαϊκής Ενοποίησης, πρόεδρος Τμήματος Μεσογειακών Σπουδών Πανεπιστημίου Αιγαίου.

1 Βλ. Bernard Lewis, H Μέση Ανατολή. Παρελθόν, παρόν και μέλλον, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1970, σ. 1-2.

2 Arthur Goldschmidt, Aomar Boom, Ιστορία της Μέσης Ανατολής, Εκδ. Επίκεντρο, Αθήνα, 2016, σ. 445-446.

3 Στο ίδιο, σ. 446-447