ΝΔ και Μεταπολίτευση: {LF}ένας άρρηκτος δεσμός;

Τα 50ά γενέθλια της Νέας Δημοκρατίας (ΝΔ) συμπίπτουν με τη διερώτηση πολλών Ελλήνων αν εκφράζει τις ιδέες για τις οποίες δημιουργήθηκε. Δηλαδή αν διέπεται, όπως διατείνεται, από τον «ριζοσπαστικό φιλελευθερισμό» παντρεύοντας το κράτος με την αγορά, προωθώντας πολιτικές μεταρρυθμίσεις προς όφελος των πολλών στο μετριοπαθές Κέντρο και αποκλείοντας νοσταλγούς της δικτατορίας και άλλα ακραία στοιχεία που στιγμάτισαν τη μετεμφυλιακή Δεξιά. Η ίδια αμφιβολία στοιχειώνει όλα τα πολιτικά κόμματα που ιδρύθηκαν στη Μεταπολίτευση, καθώς η εποχή που τα γέννησε θεωρείται  από έγκριτους αναλυτές τελειωμένη από την οικονομική κρίση του 2008.

Γιατί, λοιπόν, εξακολουθούν να συσχετίζονται με τη Μεταπολίτευση πολιτικά κόμματα  που έχουν αλλάξει άρδην τις ιδεολογικές συντεταγμένες τους; Γιατί επικαλούνται την τομή του 1974 στις νέες γενιές που δεν την έζησαν από πρώτο χέρι; Γιατί ο ιδρυτής της ΝΔ Κωνσταντίνος Καραμανλής είναι διακομματικά αποδεκτός και θαυμαζόμενος ως αρχιτέκτονας της Μεταπολίτευσης;

Τα τρία ερωτήματα έχουν κοινό σημείο αναφοράς τη σύγχρονη ελληνική ιστορία. Η Μεταπολίτευση αποτέλεσε επίκεντρο των τεράστιων τομών που άλλαξαν ποιοτικά την ελληνική κοινωνία, η οποία ταλανιζόταν επί δεκαετίες από τα αλληλένδετα γεγονότα του Εμφυλίου και της δικτατορίας. Με την αλλαγή πολιτεύματος, δηλαδή την κατάργηση της διχαστικής πια βασιλείας στο δημοψήφισμα του Δεκεμβρίου 1974 και το νέο Σύνταγμα του 1975,  τα κόμματα έγιναν φορείς της αλλαγής και της πολιτικής συμμετοχής συνεπαίρνοντας τους καταπιεσμένους Eλληνες που τα εμπιστεύθηκαν ως θεματοφύλακες του δημοκρατικού κράτους.

Η ΝΔ βρέθηκε εξαρχής στην πρώτη γραμμή λόγω της ιδεολογικής και πρακτικής θεμελίωσης της Μεταπολίτευσης από τον ιδρυτή της Κωνσταντίνο Καραμανλή. Μάλιστα, η προσωπική του πορεία εξισορρόπησε την αμηχανία απέναντι στην ιστορία της, τη βεβαρημένη από τη στήριξη της προδρομικής ΕΡΕ στην πολιτική ανωμαλία του 1965-67, ενώ ο ίδιος, αυτοεξόριστος στο Παρίσι από το 1963, είχε μείνει αλώβητος. Η ΝΔ δημιουργήθηκε ως ευρεία κεντροδεξιά παράταξη, που έκλεισε «στο χρονοντούλαπο της Ιστορίας» την ΕΡΕ για να απευθυνθεί στους μετριοπαθείς ψηφοφόρους του Κέντρου που διατηρούσαν «δεξιά» συνείδηση από τον Εμφύλιο. Τους κεντρώους με αριστερή συνείδηση απορρόφησε κυρίως το Κεντροαριστερό ΠΑΣΟΚ σε ένα δικομματικό σύστημα που αποδείχθηκε ανθεκτικότερο από το προδικτατορικά ατυχές σχήμα Δεξιάς – Κέντρου αφού ο Εμφύλιος – όπως κάθε εμφύλιος – παρέμενε η διαμορφωτική εμπειρία των πολιτικών συνειδήσεων.

Η μεταπολιτευτική αίγλη της ΝΔ οφείλεται στον πρωταγωνιστικό ρόλο του Κωνσταντίνου Καραμανλή στις μεταρρυθμίσεις. Με τον στρατηγικό στόχο της εθνικής ενότητας έδωσε εγνωσμένα προβάδισμα στον εκδημοκρατισμό (π.χ. επανανομιμοποίηση του ΚΚΕ) και στην πολιτική προστασία του έθνους παρά στην οικονομική ανάπτυξη, αντίθετα από ό,τι είχε πράξει κατά την πρότερη οκταετή διακυβέρνησή του (1955-63). Παράλληλα, άμβλυνε την τυφλή ατλαντική προσήλωση της χώρας και έστρεψε το εθνικό αμυντικό δόγμα κατά της πάλαι ποτέ νατοϊκής συμμάχου Τουρκίας, στοιχείο που προσέδωσε στη ΝΔ τη φήμη της πατριωτικής παράταξης. Η έξοδος της Ελλάδας από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ ως απάντηση στην αδράνειά του κατά τη δεύτερη τουρκική εισβολή στην Κύπρο (Αύγουστος 1974), πήγαινε «κόντρα» στο αξίωμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή «Η Ελλάς ανήκει εις την Δύσιν». Μείωσε, όμως, με μια κίνηση τον ριζοσπαστισμό που είχε προκαλέσει η χούντα και  συνδυάστηκε αριστοτεχνικά με την προσπάθεια για εμπλουτισμό του δυτικού προσανατολισμού  μέσω της προσπάθειας για ενσωμάτωση της Ελλάδας στην τότε Ευρωπαϊκή Κοινότητα. Η ευρωπαϊκή πολιτική αποτέλεσε την άλλη όψη της μεταπολιτευτικής δημοκρατίας, με την οποία  ταυτίστηκε ο Καραμανλής και, κατά συνέπεια, η ΝΔ.

Το όραμα  ευοδώθηκε, η δημοκρατική Ελλάδα ευημέρησε και η ΝΔ μακροημέρευσε. Κυβέρνησε 23 από τα 50 χρόνια της Μεταπολίτευσης – όσα και το ΠΑΣΟΚ – και άλλαξε 10 αρχηγούς χωρίς να  αλλάξει ονομασία. Η ΝΔ άντεξε και στην οικονομική κρίση του 2008, μολονότι ξεθώριασε το αρχικό τρίπτυχο των ελληνικών ευρωπαϊκών επιδιώξεων: «ασφάλεια, ευημερία, δημοκρατία». Για να μείνει όρθιο στη φουρτούνα, όμως,  το κόμμα πέταξε από το καράβι ιδεολογικά θέσφατα. Επαυσε τον αποκλεισμό της Ακροδεξιάς, ελαχιστοποίησε την οικονομική αποστολή του κράτους, προώθησε τις ιδιωτικοποιήσεις συγκεντρώνοντας κυβερνητική ισχύ στην κορυφή, μείωσε τις απαιτήσεις έναντι της Τουρκίας, αποδέχθηκε τις οικονομικές και κοινωνικές ανισότητες, ενεχυρίασε στην Ευρωπαϊκή Ενωση μέρος του εθνικού πλούτου. Σαν αντιπαροχή, διατήρησε παραδοσιακά κοινωνικά χαρακτηριστικά (πελατειακές σχέσεις, πολιτικές οικογένειες, εναγκαλισμός με την Εκκλησία, εθνοκεντρισμός), με στόχο την κομματική συσπείρωση γύρω από παλιές πολιτικές αξίες.

Είναι ίσως υπερβολικό να αναζητά κανείς ιδεολογική ομοιομορφία σε ένα κόμμα 50 ετών. Χάριν σύγκρισης, είναι δυσεύρετη και σε άλλα δημοκρατικά κόμματα, όπως το CDU στη Γερμανία ή το Κόμμα των Ρεπουμπλικανών στις ΗΠΑ, που ακολουθούν – μέχρι να τον αλλάξουν – τον εκάστοτε αρχηγό. Τα 50ά γενέθλια είναι, όμως, μια καλή αφορμή να κριθεί αν διατηρούν μια στοιχειώδη ιδεολογική και πολιτική συνέπεια με τον εαυτό τους. Η επιβίωση της ΝΔ στη διεθνή τομή της οικονομικής κρίσης του 2008 φαίνεται ότι εξάντλησε τον άρρηκτο δεσμό της με την ελληνική τομή της Μεταπολίτευσης. Αλλά οι διαιρετικές τομές (cleavages) που διαμορφώνουν κομματικές προτιμήσεις πηγάζουν από εσωτερικά διλήμματα. Η ΝΔ είναι «καταδικασμένη» να λειτουργεί μέσα στο κομματικό σύστημα της Μεταπολίτευσης και να διορθώνει την πορεία της όταν η κάλπη ή η μειωμένη προσέλευση σε αυτή δείχνουν ότι ο συνδετικός ιστός με την ιστορία της είναι ελλειμματικός και άρα προβληματικός για το μέλλον της.

Η Κωνσταντίνα Ε. Μπότσιου είναι καθηγήτρια Ιστορίας και Διεθνών Σχέσεων στο Τμήμα Διεθνών και Ευρωπαϊκών Σπουδών του Πανεπιστημίου Πειραιώς