Το ιστορικό δράμα, ο Τερζάκης και ο «Αυτοκράτωρ Μιχαήλ»

Τη θεατρική περίοδο 1978-79 στο Εθνικό Θέατρο ο Αλέξης Μινωτής σκηνοθετεί ένα από τα χαρακτηριστικότερα ελληνικά ιστορικά δράματα, τον «Αυτοκράτορα Μιχαήλ» του Αγγελου Τερζάκη, σε μια πραγματικά αξιομνημόνευτη παράσταση, με εκπληκτικά σκηνικά και κοστούμια του Βασίλη Φωτόπουλου, μουσική του Δημήτρη Τερζάκη και εξαιρετικούς, κεντρικούς πρωταγωνιστές σε συγκλονιστικές ερμηνείες: Νικήτας Τσακίρογλου, Ελένη Χατζηαργύρη, Κώστας Καστανάς, Χρήστος Πάρλας, Νίκος Τζόγιας. Το 1936 το έργο πρωτοπαρουσιάστηκε στην Πρώτη Κρατική Σκηνή μας, με σκηνοθέτη τον Δημήτρη Ροντήρη, σκηνικά του Κλώνη και κοστούμια του Φωκά, με τον Αλέξη Μινωτή στον κύριο ρόλο του Αυτοκράτορα Μιχαήλ και δίπλα του μερικά από τα μεγάλα υποκριτικά θηρία της πρώτης, σπουδαίας εποχής του Εθνικού: Κατίνα Παξινού, Νίκος Δενδραμής, Γιώργος Γληνός, Θάνος Κωτσόπουλος, Ευάγγελος Μαμίας, Μάνος Κατράκης, Μαρία Αλκαίου και ο, παλαίμαχος τότε, Μήτσος Μυράτ.

Ιστορία και θέατρο

Στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» για την παράσταση του 1978 σημείωνα: «Είναι, βέβαια, συμπτωματικό αλλά και ενδεικτικό ότι το αρχαιότερο θεατρικό έργο του κόσμου είναι μια τραγωδία που αντλεί από την Ιστορία τον μύθο της, οι “Πέρσες” του Αισχύλου. Και δεν είναι το πρώτο. Είχε προηγηθεί ο Φρύνιχος με τη “Μιλήτου Αλωσιν” και τις “Φοίνισσές” του. Από την αυγή, λοιπόν, του θεατρικού είδους η Ιστορία, ακόμη και η καυτή και η πρόσφατη, ερέθισε και προκάλεσε τους ποιητές και τους ανάγκασε να λύσουν προβλήματα περίπλοκα. Προβλήματα που αναφέρονται στη φόρμα, την πιστότητα, τη μέθοδο και τη νομιμότητα της δραματοποίησης της Ιστορίας. Είναι σημαντικό να σκεφτούμε πως οι πρωτοπόροι που ανέφερα προηγούνται παραπάνω από μια γενιά από τον πρώτο “ιστορικό”, τον Ηρόδοτο, ήταν οι πρώτοι που αντιμετώπισαν πρακτικά και αισθητικά το πρόβλημα, οι πρώτοι που καταπιάστηκαν με τη μεταφορά ενός ρευστού υλικού στη στέρεη καλλιτεχνική φόρμα. Κάθε μορφοποίηση είναι μια εκλογή, μια στάση, μια προτίμηση, το ιστορικό υλικό, όταν δαμάζεται για να υπηρετήσει τον σκοπό της τέχνης, υφίσταται μια αλλοίωση, κάποτε μια αλλοτρίωση, άλλοτε καταντάει πρόσχημα, άλλοτε γίνεται μοντέλο, αλληγορία και κάποτε καθρέφτης που αντανακλά ή παραθλά την πραγματικότητα μιας άλλης εποχής από την ιστορούμενη.

Η πείρα δίδαξε πως τα χειρότερα δείγματα ιστορικού θεάτρου είναι οι απόπειρες εικονογράφησης της Ιστορίας. Οταν το θέατρο ιστορεί, η Ιστορία γίνεται θέαμα. Τα εγκυρότερα και καταξιωμένα δείγματα θεάτρου με πηγή την Ιστορία από την αυγή του είδους παραμένουν το θέατρο – καταγγελία και το θέατρο όπου η Ιστορία είναι αφ-ορμή, πεδίο αναφοράς για την ανθρώπινη περιπέτεια. […] Τα “ιστορικά” έργα του Ρακίνα, του Κορνέιγ, του Σίλερ, του Ουγκώ, του Μπίχνερ, του Κλάιστ, του Μπρεχτ φιλοτεχνούνται με την τεχνική του μωσαϊκού, όπου η Ιστορία είναι ο “Κάμπος”, το φόντο, μέσα στο οποίο προβάλλεται, αλλά και φωτίζεται από το προσδιορισμένο τοπίο η ανθρώπινη κατάσταση. Στον Σαίξπηρ το πρόβλημα λύθηκε ανεπανάληπτα με ιδιοφυή τρόπο. Στις “ιστορικές” τραγωδίες του, ενώ η Ιστορία αυτή καθαυτήν, τουλάχιστον για τον μη Βρετανό, είναι ανοίκεια και δυσπρόσιτη, λειτουργεί ως μηχανισμός, ώστε ο άνθρωπος να παράγεται από τις διαδικασίες και να τις αναπαράγει, ενώ συγχρόνως τις υπερβαίνει ή τις αναιρεί. Για τον σαιξπηρικό ήρωα η Ιστορία είναι το έτερον που παρατίθεται στο αυτό.

Η πρώτη δοκιμή

Οταν ο Αγγελος Τερζάκης καταπιάστηκε με την ιστορική τραγωδία, δεν είχε πίσω του τίποτα άλλο σοβαρό σε αυτό το είδος από τη “Φαύστα” και τη “Μαρία Δοξαπατρή” του Δημήτριου Βερναρδάκη. Οι άλλες προσπάθειες εξάντλησαν όλες τις κλίμακες της θεατρικής φανφάρας. Οι απόπειρες του Καζαντζάκη και του Σικελιανού ήταν ακόμη προθέσεις, πρακτικά ανεπίδοτες. Ο “Αυτοκράτωρ Μιχαήλ” ήταν η πρώτη δοκιμή του νεοελληνικού θεατρικού λόγου σε ένα είδος που είχε διαγράψει την καμπύλη της ακμής του. Ο Τερζάκης αναζητούσε πρότυπα για να νομιμοποιήσει τις λύσεις του. Και θεώρησε εγκυρότερες τις φόρμες και τις λύσεις του Σαίξπηρ. Καταθλιπτικό μοντέλο, αλλά γοητευτική η πρόκληση.

Ο Τερζάκης με το δίκιο του διαπίστωνε πως ο βυζαντινός Μεσαίωνας και ο αγγλικός είχαν ερεθιστικές αναλογίες. Ο ιδιότυπος φεουδαλισμός, οι αγώνες της διαδοχής, τα βαθιά μίση, το πάθος για την εξουσία και το πάθος για το απόλυτο είναι κοινοί παρονομαστές στον κοινό αριθμητή που είναι ο άνθρωπος ως αυτόνομη αξία ή που φαίνεται τέτοια. Ο Τερζάκης ανακάλυψε στον Μιχαήλ Δ’ μια ύπαρξη σε αγωνία. Και είναι κάτι που πρέπει να επισημανθεί. Το έργο πρωτοπαίζεται το 1936 πριν από την εμφάνιση όλων των υπαρξιστών, φιλοσοφικών και λογοτεχνικών ένθεων και άθεων. Αυτήν την πρωτοπορία τη διεκδικεί και ο Τερζάκης και το έργο του, και όχι μόνο στον τόπο μας.

Ο Μιχαήλ είναι ένας αντιήρωας που εκλέγει να εκλέγουν οι άλλοι για λογαριασμό του. Εχοντας ως μόνο προσόν ένα φυσικό χάρισμα, την ομορφιά, γίνεται όργανο, με το οποίο οι άλλοι νέμονται την εξουσία. Είναι σκεύος εκλογής και, όταν ανακαλύπτει στην έσχατη πτώση του σε έναν φόνο ότι είναι σκεύος κενό, όταν δηλαδή συντελεστεί η κένωση της ύπαρξης με την εξέμεσή της, αρχίζει να βαδίζει προς το είναι, αρχίζει η πλήρωση. Εκλέγοντας την αποχή, τη μόνωση και τη νοσταλγία του Παραδείσου αρχίζει να αυτοπροσδιορίζεται, να είναι η ελευθερία του. Ο Τερζάκης, μελετώντας τον χαρακτήρα του, τον φόρτισε με τις διαστάσεις του Κίρκεγκορ, αλλά τον φώτισε και με ένα φωτοστέφανο από την αποφατική θεολογία της Ανατολής, διάσταση που οι υπαρξιστές της Δύσης μόλις πρόσφατα ανακαλύπτουν.

Βαριά σκιά

Ο “Αυτοκράτωρ Μιχαήλ” είναι ένα έργο προδρομικό, ο βασικός του πυρήνας στέρεος. Αντέχει σε όποιο καιρό. Βέβαια, η τεχνική δεν είχε ακόμη κατακτηθεί, καταφεύγει και υποκύπτει σε αφηγηματικές λύσεις. Η σκιά του μεγάλου προτύπου πέφτει βαριά πάνω και στη δομή και στην οργάνωση των σκηνών και στους χαρακτήρες. Εύκολα ανακαλύπτει κανένας τους απόηχους του Μάκβεθ, του Ριχάρδου Β΄, της Κλεοπάτρας, του Ληρ. Κι όμως, ο “Μιχαήλ” δεν ξεπεράστηκε ακόμη στο θέατρό μας, μένει η εντελέστερη απόπειρα ιστορικής τραγωδίας. Αν η φόρμα χωλαίνει στο έργο του Τερζάκη, υπάρχει ένας έξοχος χαρακτήρας και πέντε τουλάχιστον μεγάλοι ρόλοι άφθαστης μαστοριάς».