Η «Οδύσσεια» όπως δεν την έχετε ξαναδεί

Οταν ο σκηνοθέτης Ουμπέρτο Παζολίνι παρουσίασε το «The Return» στην παγκόσμια πρεμιέρα του στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου του Τορόντο το περασμένο Σάββατο, σχολίασε ότι η τελευταία κινηματογραφική μεταφορά της «Οδύσσειας» του Ομήρου έγινε το 1955 από τον ιταλό σκηνοθέτη Μάριο Καμερίνι, με πρωταγωνιστή τον Κερκ Ντάγκλας ως Οδυσσέα (με το ρωμαϊκό όνομα Οδυσσέας). Ο Παζολίνι παρέλειψε κάποιες άλλες προσαρμογές, όπως τις ταινίες του Θεόδωρου Αγγελόπουλου και των αδελφών Κοέν («Το Βλέμμα του Οδυσσέα» και «Ω Αδελφέ, πού είσαι;»), που αντλούν έμπνευση από το ομηρικό έπος, όμως το βασικό του επιχείρημα παραμένει: Η «Οδύσσεια» δεν θεωρείται πλέον εμπορικό έργο στις μέρες μας. Το «The Return» έτυχε θερμής υποδοχής από κάτι που καταδεικνύει πως το ομηρικό έπος των 12.110 στίχων παραμένει – και σε κινηματογραφικό επίπεδο – η πιο συναρπαστική του κόσμου.

Η ταινία παραλείπει τις περιπέτειες του Οδυσσέα με τον Κύκλωπα, τις Σειρήνες, τη Σκύλλα και τη Χάρυβδη, καθώς και τις επεμβάσεις των θεών, που άλλοτε μετέτρεπε τους ανθρώπινους χαρακτήρες να φαίνονται σαν πιόνια στα παιχνίδια των θεών. Δεν γίνεται καμία αναφορά στις δημοφιλείς περιπέτειες που καθυστέρησαν την επιστροφή του Οδυσσέα από τον Τρωικό πόλεμο για δέκα χρόνια που ενδεχομένως θα που προσέφεραν εντυπωσιακές εικόνες. Η αφήγηση του Ουμπέρτο Παζολίνι ζουμάρει στο τελευταίο μέρος, όπου ο Οδυσσέας επιστρέφει στην Ιθάκη και αντιμετωπίζει τους μνηστήρες οι οποίοι εποφθαλμιούν την Πηνελόπη και τον θρόνο του. Αυτή η προσαρμογή είναι σκόπιμα επιλεκτική. Σκιαγραφεί τον Οδυσσέα ως έναν ταλαιπωρημένο άνδρα που ξεβράζεται στην ακτή της Ιθάκης, γεμάτος φόβο ότι η γυναίκα του και ο γιος του δεν θα αποδεχτούν τον άντρα που έχει γίνει. Σε αυτά τα δέκα χρόνια που έλειπε δοκιμάστηκε σε πολλές περιπέτειες και έχασε όλους τους συντρόφους. Παρόλο που θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι οι θεοί και τα τέρατα ευθύνονταν, η ιστορία του, στην ταινία του Παζολίνι, δεν αφήνει περιθώρια για ν’ αναπτύξει τέτοια επιχειρήματα.

Αυτή η πιο ρεαλιστική εκδοχή της Οδύσσειας μεταφέρεται από τον Παζολίνι με ένταση και βαθύ προβληματισμό. Η ταινία προσεγγίζει τη μυθολογία της με σοβαρότητα, υπογραμμισμένη από τη μουσική της Ρέιτσελ Πόρτμαν (σ.σ. η πρώτη γυναίκα συνθέτης που κέρδισε Οσκαρ Καλύτερης Πρωτότυπης Μουσικής, για την «Emma») και ενός λαμπερού καστ: του Ρέιφ Φάινς στον ρόλο του Οδυσσέα και τη Ζιλιέτ Μπινός ως Πηνελόπη. Η αφήγηση είναι σκληρή, βίαιη και αιματοβαμμένη, αλλά εμβαθύνει σε κάθε λέξη και πράξη αναδεικνύοντας την ουσία.