Πόση πόλη αντέχει ένα δάσος;

Μετά τις πρόσφατες φωτιές και αντιμέτωποι με τις επιπτώσεις της κλιματικής αλλαγής είναι επιτακτική η συζήτηση για τη «μητροπολιτική φύση» και πώς θα ορίζουμε με σύγχρονους όρους την έννοια του τοπίου. Σε αυτό το πλαίσιο αναδύονται τα ερωτήματα που θέσαμε στους αρχιτέκτονες που μοιράζονται τις σκέψεις τους με τα «Πρόσωπα»:

– Το αττικό τοπίο είναι μία αισθητική αντίληψη πολυτελείας ή έχει επενδυτική αξία;

– Στις νέες συνθήκες πραγματικότητας που διαμορφώνονται βίαια είναι εφικτή η μείξη φύσης και πόλης; Αρκούν οι πρωτοβουλίες ιδιωτικών αναδασώσεων για να ανακτήσουμε το πράσινο που χάθηκε από το Λεκανοπέδιο;

– Μια πρωτεύουσα που ο πολεοδομικός της ιστός επεκτείνεται και καταλαμβάνει σταδιακά και τους γύρω ορεινούς όγκους αφήνει περιθώρια διαμόρφωσης του φυσικού τοπίου;

Ζήσης Κοτιώνης

Η απανθράκωση της Αττικής και η αποικιοποίηση της Αθήνας

Με την προϊούσα περιβαλλοντική κρίση και την καταστροφή όπως τη βιώνουμε στην Αθήνα και την Αττική, το «τοπίο» δεν μπορεί πλέον να εννοείται ως αισθητική κατηγορία με αναφορά στην Αττική. Τα εδάφη της αττικής χερσονήσου, ο αέρας, το νερό, η κλιματική συνθήκη και η αστική ζωή είναι σε έκτακτη συνθήκη. Συντελείται μια μεγάλη αλλαγή που είναι ταυτόχρονα γεωγραφική και πολιτική. Από γεωγραφική άποψη, η Αττική, αυτή η αρχαία χερσόνησος-ακρωτήριο της Ευρώπης μέσα στη λεκάνη της Μεσογείου τείνει να μεταλλαχθεί από έδαφος της Νότιας Ευρώπης σε έδαφος της Μέσης Ανατολής. Με την απανθράκωση των δασικών της εδαφών στο 40%, με τα αποθέματα νερού της Δυτικής Ελλάδας να μειώνονται δραστικά, με τη ραγδαία αύξηση του μέσου όρου θερμοκρασίας και τις πυρκαγιές, η γεωγραφική επικράτεια της Αττικής αποκτά χαρακτηριστικά γενικευμένης ερημοποίησης, που προσιδιάζει στις εδαφικές επικράτειες της Μέσης Ανατολής και της Βόρειας Αφρικής. Στο ευρύτερο περιβάλλον της Αττικής, όπως είναι η Νότια Εύβοια, τα γεωργικά περιβάλλοντα μετατρέπονται ραγδαία σε ενεργειακά, με τις χύδην εγκαταστάσεις ΑΠΕ, ανάλογο χαρακτηριστικό και αυτό των εξορυκτικών περιβαλλόντων της Ανατολής. Αν η ενδοχώρα της Αττικής ορίζεται από τη συνθήκη απανθράκωσης των δασών, η παράκτια μητροπολιτική ζώνη επιδέχεται τον ριζικό οικοδομικό μετασχηματισμό, που με αμετροέπεια επονομάστηκε «Αθηναϊκή Ριβιέρα». Με επίκεντρο την περιοχή του «Ελληνικού» και τα νέα μητροπολιτικά επενδυτικά έργα συντελείται εκεί η ολοκλήρωση της οικοδομικής κάλυψης του μετώπου στη θάλασσα με πρωτοφανή για τον ελλαδικό χώρο κοινωνικά χαρακτηριστικά: χτίζεται μια νέα αστική επικράτεια για τη διεθνή πλουτοκρατία πάνω στο θαλασσινό μέτωπο, με μια περιοχή πρασίνου που την απομονώνει και τη διαχωρίζει από την υπόλοιπη πόλη του αθηναϊκού πληθυσμού. Την πολεοδομία της Αθήνας έχουν αναλάβει οι οραματιστές-εργολάβοι των επενδυτών, όπως συμβαίνει επίσης σε μια ακόμα εναπομείνασα νησίδα γης στον Υμηττό, όπου πρόκειται να οικοδομηθεί το νέο διοικητικό-κυβερνητικό κέντρο στην ΠΥΡΚΑΛ. Ετσι υλοποιείται μια κεντριστική αντίληψη της εξουσίας, που μόνο στην εποχή της δικτατορίας είχε τολμηθεί να εμφανιστεί, με τα τότε σχέδια για το κυβερνητικό κέντρο στην περιοχή του Ιπποδρόμου, στο Δέλτα του Φαλήρου. Παραλυμένοι, ενόψει της κλιματικής καταστροφής, οδεύουμε ταχέως σε μια μεσανατολική παρά σε μια ευρωπαϊκή, δημοκρατική αντίληψη της οργάνωσης του αστικού χώρου.

Οι μεγάλοι γεωγραφικοί μετασχηματισμοί στο «τοπίο» της Αττικής είναι εκτός από περιβαλλοντικοί και βαθιά πολιτικοί. Μια πόλη που οικοδομήθηκε, κυρίως μεταπολεμικά, με τον πρωτότυπο, οριζόντιο τρόπο της μικρής εργολαβίας και της αντιπαροχής – και έλυσε το κοινωνικό ζήτημα της στέγασης δημοκρατικά με υψηλό ποσοστό ιδιοκτησίας της κατοικίας από τον πληθυσμό της Αθήνας – ανατρέπεται ριζικά. Το νέο ολιγαρχικό πολεοδομικό μοντέλο, που χρησιμοποίησε την οικονομική κρίση ως εργαλείο επιβολής, επιβάλλει την κατανάλωση του τελευταίου γεωγραφικού αποθέματος της Αθήνας προς όφελος μιας διεθνούς κάστας που κατοικεί οπουδήποτε με υψηλότατο περιβαλλοντικό ίχνος μετακίνησης και διαμονής. Απέναντι σε αυτή την αποικιοποίηση της πόλης του, που ξεδιάντροπα διαφημίζεται παντού, ο πληθυσμός της Αθήνας είναι καιρός να αφυπνιστεί και να αναλάβει τις ευθύνες που του αναλογούν μπροστά στο δυστοπικό μέλλον των νεότερων γενεών που είναι ήδη εκκωφαντικά παρόν.

Συνεργατικό Γραφείο Φατούρα

(Αλεξάνδρα Βούγια, Θεοδόσης Ησαΐας, Πλάτων Ησαΐας)

Να αποδομήσουμε τη διάκριση μεταξύ φύσης και πόλης

Κάθε προσπάθεια βελτίωσης των συνθηκών ζωής – ανθρώπινης και μη – στο αστικό, περιαστικό, παραγωγικό και μη περιβάλλον, ιδιαίτερα έπειτα από μια περιβαλλοντική καταστροφή είναι αναγκαία και θετική. Οι πρόσφατες πυρκαγιές στην Αττική δεν αποτελούν εξαίρεση. Χρειάζεται να παρθούν σειρά βραχυπρόθεσμων και μακροχρόνιων μέτρων που θα έχουν όμως πολλαπλό χαρακτήρα. Παράλληλα με τις πολιτικές ετοιμότητας και τις αναγκαίες αποζημιώσεις, που θα πρέπει να γίνονται ανεξάρτητα από μια στενά οικονομοτεχνική μελέτη και αξιολόγηση επικινδυνότητας, οφείλουμε να μελετήσουμε και να αξιολογήσουμε σε βάθος χρόνου και σε πολλαπλές κλίμακες τόσο τα αίτια των καταστροφών, όσο και τη συνολική μας σχέση, ως ανθρώπινη κοινότητα, με το περιβάλλον και το τοπίο. Να μεταβούμε δηλαδή από μια συνθήκη διορθωτικών και ανακουφιστικών μέτρων, στην αναζήτηση ευθυνών και σε πολιτικές επανορθώσεων (reparations). Πριν από δύο ή και περισσότερες δεκαετίες, οι εμβληματικές εικόνες της κλιματικής αλλαγής σκιαγραφούσαν μια κρίση «κάποιων άλλων, κάπου αλλού». Μια «αργή βία», όπως αναφέρει ο Rob Nixon, συχνά αόρατη καθότι «κρυμμένη» στα μικροσωματίδια της ατμόσφαιρας ή τα μικροπλαστικά που διαχέονται στους ωκεανούς, αναζητούσε τη δική της αναπαράσταση στο συνειδητό της ανθρωπότητας: πολικές αρκούδες που λιμοκτονούσαν σε θραύσματα παγόβουνων, θαλάσσιες χελώνες πνιγμένες στα πλαστικά, ασβεστοποιημένοι κοραλλιογενείς ύφαλοι στη Βορειοανατολική Αυστραλία, ή ανεξέλεγκτες φωτιές σε τροπικά δάση του Αμαζονίου. Ακόμη, στιγμές αυτής της επιταχυνόμενης καταστροφής, όπως η αποψίλωση δασικών εκτάσεων από βιομηχανικές καλλιέργειες και μορφές νεο-αποικιοκρατικής αγροτικής παραγωγής, όπως το φοινικέλαιο, ή τα πνιγμένα στο ακατέργαστο πετρέλαιο πουλιά κατά τη διάρκεια του πρώτου πολέμου στον Περσικό Κόλπο, μας έδειχναν, όλο και περισσότερο, ότι αυτή η καταστροφή είναι ανθρωπογενής, και ότι η βία αυτή δεν ήταν ποτέ ούτε αργή, ούτε μακριά.

Από τον Αμαζόνιο μέχρι την Αττική και την Εύβοια, από τη Νότια Ντακότα, ως τη Θεσσαλία και το Τουβαλού, γινόμαστε μάρτυρες της εξαφάνισης ολόκληρων οικοτόπων και οικοσυστημάτων. Βιώνουμε την ασταμάτητη εξάπλωση μιας βίαιης, πλανητικής αλυσιδωτής αντίδρασης: την οξείδωση των εδαφών, που απελευθερώνει όλο και περισσότερο διοξείδιο του άνθρακα, προκαλώντας περαιτέρω υπερθέρμανση και ξηρασία, και προετοιμάζοντας έτσι το έδαφος για περισσότερες πυρκαγιές.

To θηριώδες αυτό διασκορπισμένο και συγχρόνως συσσωρευμένο πολιτικο-κοινωνικό φαινόμενο της κλιματικής κατάρρευσης μας καλεί να δούμε ξανά αυτές τις εικόνες, όχι μόνο ως απεικονίσεις μιας έκτακτης ανάγκης που καλεί για ανθρωπιστική βοήθεια, αλλά και ως τεκμήρια μιας διαβρωτικής, εάν όχι εγκληματικής, σχέσης των (δυτικών) ανθρώπινων κοινωνιών με το περιβάλλον. Ισως πρέπει να ξεκινήσουμε αποδομώντας ένα από τα ισχυρότερα δίπολα της νεωτερικότητας, τη διάκριση μεταξύ φύσης και πόλης. Το αττικό τοπίο και η μητροπολιτική φύση δεν αποτελούν αισθητικά διακυβεύματα, ούτε χρειάζεται να εξιδανικεύονται. Η Αττική είναι ένα περιβάλλον ορισμένο από διαρκείς επεκτάσεις, κατασκευές, με την ανθρώπινη παρουσία να ορίζει το σύνολό της. Ετσι, κατά τη γνώμη μας, χωρικές πολιτικές για τη διατήρηση των περιαστικών δασών θα πρέπει να ασκούνται παράλληλα με άλλες που αφορούν το δικαίωμα στη στέγη. Η μετάβαση σε ανανεώσιμες πηγές ενέργειας πρέπει να γίνεται με άξονα την αντιμετώπιση της ενεργειακής φτώχειας, και όχι αφορμή για περαιτέρω απαλλοτριώσεις. Η αρχιτεκτονική και η πολεοδομία να οργανώσουν πρακτικές σχεδιασμού που αυτονομούνται από την αξιολόγηση με βάση τη λογική της επένδυσης, αλλά εξασφαλίζουν το δικαίωμα σε ένα βιώσιμο, διαγενεακό παρόν και μέλλον.

Δημήτρης Φιλιππίδης

Επιτέλους χωρίς φύση: το τοπίο του μέλλοντος

Ας αποδεχτούμε ότι μας έμεινε ένα αττικό τοπίο γεωλογικά ορισμένο και φαλακρό όπως της Σελήνης. Η φύση παύει να υπάρχει όχι μόνο ως οντότητα αλλά το κυριότερο, και ως έννοια. Αυτό άλλωστε είναι και το δίδαγμα από τις επάλληλες πυρκαγιές στην Αττική τα τελευταία χρόνια.

Εχουμε έτσι μοναδικό πια σημείο αναφοράς την απεραντοσύνη της πόλης. Φυσικά, αυτό δεν αποκλείει το να γαρνίρεται η πόλη με «πράσινο», να στολίζεται με «πνεύμονες», να εξωραΐζεται με τιθασευμένους «κήπους». Δεν θα είναι όμως αυτά φύση. Ναι, θα υπάρχουν κάτι ανώδυνα υπολείμματα από την παλιά «φυσική» βλάστηση στις παρυφές της πόλης, πίσω από τα μπάζα και τα σκουπίδια που πάντα ορίζουν τα σύνορά της. Δεν θα μετράνε όμως.

Εχοντας απαλλαγεί από την ιδεολογική τυραννία μιας ανέφικτης φύσης, θα μπορέσουμε ν’ αντιμετωπίσουμε την πόλη μας με φρέσκια ματιά. Καταρχάς θα διαχωρίζαμε την πόλη σε τρεις ζώνες: την κόκκινη, την κίτρινη και τη λευκή, χρησιμοποιώντας κριτήρια ταξικά, δηλαδή αναπτυξιακά. Με συντομία, η αξιολόγησή τους θα βαθμολογεί αντίστοιχα τη μελλοντική αναπτυξιακή τους δυνατότητα, την επισκευάσιμη ικανότητα του αστικού ιστού, και τη συμφέρουσα κατεδαφιστική τους στρατηγική.

Κεντρική αρχή της πρότασης είναι η κοινωνική ανάγκη για κάτι να καίγεται, οτιδήποτε είναι αυτό: με συντομία, το σύνδρομο του εμπρηστή. Επειδή κάτι πρέπει να βρεθεί για εκτόνωση, θα προκηρύσσεται μια ετήσια βδομάδα εμπρησμού. Από τη στιγμή που ευτυχώς δεν θα υπάρχουν πια «δάση» ή «χορτολιβαδικές εκτάσεις» για να καούν, οι ζώνες εμπρησμού θα μεταφερθούν μεθοδευμένα στον ιστό της πόλης. Πάντα χωρικά πειθαρχημένα: θα καίγονται σταδιακά μόνο εκείνες που ανήκουν στις κόκκινες («κατεδαφιστέες») ζώνες, προετοιμάζοντας έτσι το έδαφος για ένα πρόγραμμα ευρείας ανοικοδόμησής τους. Σε αυτές τις ζώνες εντάσσονται όλες οι παρακμασμένες περιοχές.

Στις κίτρινες («επισκευάσιμες») ζώνες των μικρομεσαίων, οι επεμβάσεις εμπρησμού θα είναι διακριτικές, χειρουργικές. Οσες δηλαδή παλιά λέγονταν αναπλάσεις. Μέσα από μια τέτοια τεχνική, θα είναι δυνατόν να εφαρμοστεί η ρομαντική πρόταση του Στέφανου Μάνου κι αργότερα του Αριστείδη Ρωμανού, που ζητούσαν μικρά πάρκα γειτονιάς αντί για τη μεγαλομανία ενός μητροπολιτικού πάρκου στο Ελληνικό.

Η τελευταία «εν λευκώ» ζώνη θα ταυτιστεί με το φιλέτο της λεγόμενης Αθηναϊκής Ριβιέρας. Αυτή θα προστατευθεί από τυχόν εμπρησμούς με δημιουργία περιμετρικής τάφρου με κροκοδείλους, θα εμπλουτιστεί με πράσινο ώστε να μετατραπεί σε μεσογειακό παράδεισο και θα αποκτήσει δόμηση τύπου Μανχάταν, συγκεντρώνοντας τις κεντρικές λειτουργίες της πόλης με κατοικίες κροίσων σε ένα δάσος από άκαυστους πύργους με υπέροχη θέα προς τον Σαρωνικό, το νέο αττικό τοπίο.

Αμαλία Κωτσάκη

Το «αττικό πολιτιστικό τοπίο» σε κίνδυνο

Η σχέση του ανθρώπου με τη φύση πέραν των προφανών ευεργετημάτων της αποτελεί εν τέλει ζήτημα φιλοσοφικό. Κατά τούτο, η διαχείριση αυτής της σχέσης είναι πράξη βαθύτατα πολιτική. Μεγάλος είναι ο αριθμός των παραδειγμάτων ειδικότερα στην Ευρώπη του 19ου αιώνα όπου το πράσινο αντιμετωπίζεται σε συνδυασμό με την αξιοποίηση του ελευθέρου χρόνου ως δημόσιο αγαθό, αναδεικνύοντας την πολιτική διάσταση των παρεμβάσεων. Στις μέρες μας που το ζήτημα της κλιματικής αλλαγής οξύνεται, η σχέση ανθρώπου και φύσης αποκτά βαρύνουσα σημασία. Η πολιτική της διάσταση και συνακόλουθα η πολιτική ευθύνη εξακοντίζεται. Το αττικό τοπίο και οι περιπέτειές του τα τελευταία χρόνια συνιστούν εύγλωττη απόδειξη των παραπάνω.

Στην περίπτωση όμως του αττικού τοπίου, στα παραπάνω αυταπόδεικτα έρχεται να προστεθεί και το ζήτημα του λεγόμενου «πολιτιστικού τοπίου», μια σύγχρονη αντίληψη για την έννοια του τοπίου, στην τομή της Φύσης και της Ιστορίας όπου το μνημείο και το φυσικό του περιβάλλον αποτελούν αδιάσπαστη ενότητα.

Η πυρκαγιά, για παράδειγμα, στον Μαραθώνα δεν καταστρέφει μόνο ένα εξαιρετικό φυσικό τοπίο αλλά πλήττει και την ιστορικότητά του. Ας θυμηθούμε το πλήθος των αρχαιολογικών χώρων και των μνημείων κάθε εποχής που συγκροτούν τη σύγχρονη έννοια για το τοπίο στην Αττική και ας σκεφτούμε πιθανή πυρκαγιά στον Υμηττό και τη Μονή Καισαριανής. Ολεθρος.

Αλλωστε στις προσπάθειες για απόδοση του ορισμού της περιλάλητης «ελληνικότητας» ο γεωμορφολογικός ντετερμινισμός έχει αποτελέσει σταθερή αναφορά με έμφαση στο αττικό τοπίο, το οποίο τόσο ύμνησε και ο Δημήτρης Πικιώνης.

Το αττικό τοπίο βρίσκεται πολύ μακριά από το να προσλαμβάνεται ως αισθητική αντίληψη πολυτελείας παρότι αυτό προφανώς ενυπάρχει όπως και ασφαλώς η επενδυτική αξία του. Ομως αυτά, παρότι σημαντικά, αδυνατούν να σταθούν ισάξια με την πολιτισμική διάσταση του αττικού τοπίου η οποία πρυτανεύει μαζί με τις ανάγκες για πράσινο που έχουν γίνει επιτακτικές.

Mε δεδομένο ότι ο πολεοδομικός ιστός των Αθηνών επεκτείνεται, τα περιθώρια προστασίας του φυσικού τοπίου περιορίζονται. Οι δυνατότητες όμως για παρεμβάσεις μέσα στον αστικό ιστό είναι τεράστιες και τα ευρωπαϊκά παραδείγματα είναι αναρίθμητα. Οσο η χρήση του αυτοκινήτου περιορίζεται, οι χώροι στάθμευσης δίνουν τη θέση τους στο αστικό πράσινο συμβάλλοντας στην αντιμετώπιση της κλιματικής αλλαγής. Είναι βέβαιον ότι απαιτείται χάραξη δραστικής πολιτικής από την πλευρά της πολιτείας για το ζήτημα του πρασίνου καθότι η διαχείρισή του και πολύ περισσότερο του «αττικού πολιτιστικού τοπίου» συνιστά τομέα ιδιαίτερης ευαισθησίας και πολιτικής ευθύνης και είναι αδιανόητο να αφήνεται στα χέρια των ιδιωτών με περιορισμένες έως και ανύπαρκτες δυνατότητες εποπτείας. Είναι ζήτημα επιβίωσής μας, βιολογικής και πολιτισμικής.