Ενα ψηφιακό «μουσείο» για τη μουσική παράδοση

Το έθιμο του καπετάνιου, ένα ωραίο μουσικό μουσικό δρώμενο το οποίο συναντάται κυρίως στην Αμοργό και δευτερευόντως στη Σχοινούσα, την Κυριακή της Τυρινής, τραγούδια από τα βάθη της παράδοσης, δίστιχα που αποτύπωναν κάθε πλευρά της ζωής, φωτογραφίες που φυλάκισαν τον χρόνο και τη στιγμή από την καθημερινότητα των κατοίκων περασμένων εποχών. Αυτό είναι κομμάτι ενός πολύτιμου υλικού που διαπερνά τη σήραγγα του χρόνου, αφηγείται ιστορίες που δεν πρέπει να χαθούν.

Πρόκειται για το Ψηφιακό Οπτικοακουστικό Αρχείο Παραδοσιακής Μουσικής της Αμοργού και των Μικρών Κυκλάδων, όπως είναι ο πλήρης τίτλος της κοπιαστικής εργασίας στην οποία αποδύθηκαν με ζήλο ο δρ Παναγιώτης Λιαρόπουλος, αναπληρωτής καθηγητής Σύνθεσης στο Berklee College of Music, και οι συνεργάτες του και περιγράφει με ακρίβεια το περιεχόμενο του αρχείου, ελεύθερο και προσβάσιμο για όποιον θέλει να περιηγηθεί στο παρελθόν.

Η προσπάθεια αυτή ομολογεί ο Παναγιώτης Λιαρόπουλος ότι την ξεκίνησε έχοντας «μια αφέλεια αφού δεν γνώριζα τον όγκο του υλικού και της δουλειάς που με περίμενε. Είχα τη δυνατότητα, μέσω μιας υποτροφίας που είχα λάβει, να ζήσω περίπου έξι μήνες στην Αμοργό το 2018. Ο λόγος που επέλεξα αυτό το σύμπλεγμα νησιών είναι διότι μέχρι το 1990 ήταν απομονωμένα και έτσι κατάφεραν να διατηρήσουν την παράδοσή τους. Εβλεπα τους φορείς αυτής της παράδοσης να φεύγουν από τη ζωή και θέλησα να σώσω ό,τι μπορούσα».

Δόθηκε με πάθος το οποίο εμφύσησε και στην ομάδα της πολύ σημαντικής αυτής εργασίας καταφέρνοντας έτσι να δώσει στο υλικό ψυχή, να το βγάλει από τη στεγνή καταγραφή δεδομένων. «Αυτό που κάναμε σε συνεργασία με τον Δήμο της Αμοργού και διάφορους άλλους χορηγούς και συνεργάτες είναι να δημιουργήσουμε μια βάση δεδομένων, ένα ψηφιακό αρχείο το οποίο φιλοξενεί και είναι προσβάσιμη σε όλες τις υπάρχουσες πηγές: ηχητικές, οπτικές, έντυπες, προφορικές που αφορούν την οργανική παραδοσιακή μουσική, τον χορό και τη λαϊκή ποιητική παράδοση της Αμοργού και βεβαίως των Μικρών Κυκλάδων».

Οπως διευκρινίζει ο Λιαρόπουλος το περιεχόμενου του αρχείου είναι ακουστικό, οπτικοακουστικό, οπτικό και έντυπο. Περιλαμβάνει δηλαδή ηχογραφήσεις παραδοσιακής μουσικής από τη δεκαετία του 1930 μέχρι σήμερα. «Ηχογραφήσεις οι οποίες λόγω εποχής πρέπει να κατανοήσουμε ότι το 90% είναι ερασιτεχνικές. Είναι όμως πολύτιμες διότι διασώζουν το ύφος, τον στίχο, τη μουσική και τον τρόπο με τον οποίο παιζόταν ένα τραγούδι. Η σχέση αυτών των ανθρώπων, οι οποίοι ήταν ερασιτέχνες, με τη μουσική ήταν βιωματική. Υπήρχε στην καθημερινότητά τους και είτε εξυπηρετούσε συγκεκριμένες λειτουργίες της κοινότητας, είτε αφορούσε την έκφρασή τους στις δεδομένες στιγμές και σε συγκεκριμένες συνθήκες».

Εκτός όμως από τα ακουστικά δεδομένα υπάρχουν και βίντεο που χρονολογούνται από τα μέσα της δεκαετίας του ’80 και έπειτα. Μέσα σε αυτά είναι καταγεγραμμένες μουσικές εκδηλώσεις, κάποιες από τις οποίες είναι μοναδικές. Τα βίντεο αυτά εμπεριέχουν πάρα πολλές πληροφορίες. Υπάρχει ακόμη ένα πολύ μεγάλο φωτογραφικό αρχείο το οποίο έχει υλικό από το τέλος του 19ου αιώνα και φτάνει μέχρι σήμερα.

Ενα ακόμη εντυπωσιακό στοιχείο τεκμηρίωσης είναι η συλλογή πλήρη βιογραφικών στοιχείων για το 100% των μουσικών, από τα μέσα του 19ου αιώνα μέχρι σήμερα. «Αν δεν κάνω λάθος η παλαιότερη βιογραφία που έχουμε είναι ενός οργανοπαίκτη γεννημένου το 1865, ο οποίος μάλιστα είναι πρόγονος ενός μουσικού ο οποίος είναι εν ζωή».

9.663 μαντινάδες

Σημαντικός χώρος της πολύτιμης αυτής ψηφιοποίησης είναι τα αρχεία της λαϊκής προφορικής ποίησης. «Εχουμε συλλέξει 9.663 δίστιχα – αυτά που στη νησιωτική κυρίως Ελλάδα ονομάζονται μαντινάδες. Υπάρχει ακόμη ένας σημαντικός αριθμός τραγουδιών, περίπου 300, των οποίων διασώζονται οι στίχοι αλλά όχι η μελωδία. Δεν γνωρίζουμε δηλαδή π’ως ακριβώς τα τραγουδούσαν».

Ολα αυτά βρίσκονται μέσα στο αρχείο και έχουν μια εντυπωσιακή ταξινόμηση, ανάλογα με τη θεματική τους. Μια μαντινάδα για την πειρατεία, για παράδειγμα, λέει: «Στη Μάνη είν’ τα ρούχα μου, στη Μάνη τα καλά μου/ και των Μανιάτων τα παιδιά είναι κληρονομιά μου». Πρόκειται για ένα δίστιχο, που σύμφωνα με πληροφορίες που το συνοδεύουν είναι σε ιαμβικό δεκαπεντασύλλαβο, ανήκει σε λαϊκό δημιουργό και έχει προέλευση τη Χώρα της Αμοργού. Στη θεματική «Αυτοβιογραφικά» υπάρχει τόσο γραπτό όσο και ηχητικό ντοκουμέντο μέσα στο οποίο ακούγεται η Ευαγγελία Γ. Γιαννακού (1913-1999) να απαγγέλλει το ποίημα που έχει γράψει η ίδια και αφηγείται τη ζωή της: «Αφουγκραστείτε να σας πω για τη δική μου ζήση/ που ‘ρθα είκοσι δυο χρονών πάνω στο ερημονήσι / η μέρα μου ‘δινεν τον ήλιο, η νύχτα την αστροφεγγιά / κι εγώ μονάχη επερνούσα χωρίς ανθρώπων συντροφιά». Δίστιχα ευχετικά, μοιρολόγια, νανουρίσματα, πειρακτικά, της Αποκριάς και φυσικά για τον έρωτα.

Αυτός ο πλούτος ήταν θαμμένος σύμφωνα με τον ερευνητή, σε κάποια παλαιά έντυπα, ξεχασμένες εκδόσεις κ.ά. Ο επισκέπτης που θα περιηγηθεί στο φωτογραφικό υλικό θα βρεθεί σε ντοκουμέντα που χρονολογούνται από τις αρχές του αιώνα και παρέχουν υπέροχες λεπτομέρειες της εποχής του. Σε μια τέτοια αποτυπώνεται η Ευδοκία Νομικού να παίζει βιολί – εξού και το προσωνύμιο «βιολαζίνα» – και χρονολογείται τη δεκαετία του ’40. Οπως λέει ο Παναγιώτης Λιαρόπουλος είχε μάθει βιολί από τον πατέρα της, Γιώργο Νομικό, που ήταν επαγγελματίας μουσικός. Και αυτό ήταν μια τομή για τα ήθη της εποχής αφού η μουσική – και η τέχνη γενικότερα – ήταν περισσότερο ανδρική υπόθεση. «Ο στόχος του αρχείου είναι η διατήρηση της συλλογικής μνήμης. Η διάσωση και η μεταλαμπάδευσή της στις νεότερες γενιές. Ετσι ξεκίνησε αυτή η προσπάθεια και έτσι προχωράει».