Ο σηματωρός του ελληνικού θεάτρου

Στις 2 Σεπτεμβρίου συμπληρώνονται 40 χρόνια από εκείνη την ίδια μέρα του 1984 που εγκατέλειπε τα εγκόσμια μία από τις σημαντικότερες καλλιτεχνικές προσωπικότητες του τόπου μας στον 20ό αιώνα, ένας σπουδαίος θεατράνθρωπος και, κυριολεκτικά πιστεύω, μία από τις συγκλονιστικότερες φωνές του ελληνικού θεάτρου: ο Μάνος Κατράκης. Λίγες μόνο μέρες μετά την εκδημία του, έγραψα στη μνήμη του το κείμενο που παραθέτω σήμερα εδώ, στις φιλόξενες στήλες αυτής της εφημερίδας, τιμώντας έναν, ψυχή τε και σώματι, ηθοποιό και έναν πολύτιμο και εκλεκτό φίλο:

«Κάθε απόπειρα κωδικοποίησης ενός ύφους τέχνης, και ιδιαίτερα της πιο θνητής, όπως του ηθοποιού, χρειάζεται την επιμαρτυρία των συγχρόνων. Αν αποπειρώμαι σήμερα να προσεγγίσω τον υποκριτικό κώδικα του Μάνου Κατράκη, το κάνω για να έχω τη μαρτυρία όλων όσοι παρέστησαν ως θεατές στο θαύμα της τέχνης του, ώστε, όπου ψευτίσω την εικόνα, να τη διορθώσουν. Οι νέες γενιές θα πρέπει να μπορούν με τη δυνατή ακρίβεια να φανταστούν αυτό το μέγα Σήμα που ευτυχήσαμε να δούμε και να ακροασθούμε εμείς οι περιλειπόμενοι. Κάθε κατάθεση είναι, βέβαια, υποκειμενική, διαφορετικά εγγράφεται σε κάθε συνείδηση το γεγονός της τέχνης. […] Αφομοίωσα την υποκριτική του Κατράκη τμηματικά. Κάθε φορά αποσπούσα από την τεχνική του ένα στοιχείο και πέρασε καιρός ώσπου να κατορθώσω να εντοπίσω το κέντρο, τον πυρήνα, το ποιητικό αίτιο της τέχνης του.

Οπως σε ένα μεγάλο έργο τέχνης χρειαζόμαστε απανωτές αναγνώσεις για να το κατανοήσουμε, όπως σε κάθε έργο, τυχαία ή συνειδητά, διαλέγουμε έναν δρόμο για να διεισδύσουμε στα γνωστικά του, σε έναν πίνακα το χρώμα ή το σχέδιο, σε μια γλωσσική σύνθεση το ηχόχρωμα, τον ρυθμό ή την αρχιτεκτονική, σε ένα ποίημα τις λέξεις, τους ρυθμούς ή τις εικόνες, έτσι και με έναν μεγάλο ηθοποιό φτάνουμε στην ουσία της τέχνης του από διάφορες πύλες εισόδου.

Πρωτοείδα τον Κατράκη, παιδί, το 1952 στους Δελφούς να παίζει Προµηθέα, σε εκείνη την παράσταση του Λίνου Καρζή, σαν να ήθελε να τιµήσει τα 25 χρόνια των Σικελιανών. Ελπίζω πως δεν θα φανεί παράξενο να πω ότι θυµάµαι µόνο το στήθος του. Δεν είναι µόνο η παιδική φαντασία που περιόρισε τη µνήµη σε αυτό το καίριο σηµείο του υποκριτικού σώµατος. Τώρα ξέρω, και θα µε καταλάβουν περισσότερο οι άξιοι ηθοποιοί, πως το κλειδί του ρόλου στον “Προµηθέα” είναι το στήθος του Τιτάνα. Ο Κατράκης είχε συλλάβει µε το ένστικτο και την πρόσφατη αιµατηρή πείρα του κατά τη διάρκεια του Εµφυλίου πως ο τιµωρούµενος ή ο βασανιζόµενος πρέπει να ανακαλύψει στο δοκιµαζόµενο σώµα του ένα σηµείο έσχατης αντοχής, ένα καταφύγιο επιβίωσης, έναν αλτήρα ελπίδας. Το κέντρο βάρους της υπάρξεως. Ο Κατράκης βρήκε πως το σηµείο του Προµηθέα είναι το στήθος του και µε αυτό το εργαλείο έπαιξε τον ρόλο. Το θυµάµαι αυτό το περήφανο στήθος να πάλλεται, να οργίζεται, να καραδοκεί, να ελπίζει, να φτύνει, να στοχάζεται, να αδηµονεί και να οραµατίζεται. Αυτό µιλούσε. Ολο το κύρος της υπάρξεως είχε µετατοπιστεί στην έδρα της καρδιάς. Οσο κυλούσε η παράσταση, αυτό το κέντρο µεγάλωνε, γιγαντωνόταν, κατακυρίευσε την ορχήστρα, γινόταν ο κόσµος όλος. Το µαρτύριο του Προµηθέα είχε µεταποιηθεί σε πόθο ζωής και ο πόθος είχε γίνει σάρκα, αφράτη σαν ψωµί. […]

Το δεύτερο ήταν τα χέρια του. Περιόδευε στην επαρχία µε την “Ευγενία Γκραντέ”, διασκευή από το µυθιστόρηµα του Μπαλζάκ. Επαιζε, βέβαια, τον Γκραντέ, την εντελέστερη πύκνωση του γάλλου αστού. Καχύποπτος, σκληρός, αφύσικος και παθολογικά φιλάργυρος. Ο Μπαλζάκ λέει κάπου πως κάθε φορά που ο Γκραντέ ανέβαινε από το υπόγειο, όπου φύλαγε τα φλουριά του, τα µάτια του είχαν µιαν απόχρωση χρυσαφιά. Ο Κατράκης ήξερε πως αυτή η παρατήρηση δεν µπορεί να περάσει στο θέατρο, γι΄ αυτό µετατόπισε το υποκριτικό σήµα στα χέρια. Τα χέρια του είχαν ιδεολογία, αεικίνητα, γαµψά, αρπακτικά. Αφηγούνταν την ιστορία της ανθρωπότητας µέσα από την ιστορία του ανθρώπινου χεριού. Από εργαλείο επιβίωσης και άµυνας είχαν γίνει όργανο αρπαγής, επίθεσης, κτήσης και εκµετάλλευσης. Ηταν στιγµές, όµως, στην παράσταση που αυτά τα χέρια γινόντουσαν τρυφηλά, αρρωστιάρικα. Ηταν όταν γύριζε από το υπόγειο µε το χρυσάφι. Οταν αυτά τα χέρια αγκάλιαζαν, αποκτούσαν, κατακτούσαν, έλιωναν. Κι όταν ακόµα έδιναν, είχε την εντύπωση πως έπαιρναν, πως άρπαζαν. […]

Το τρίτο ήταν οι πλάτες του. Επαιξε στο Ρεξ τον “Ηλίθιο” του Ντοστογέφσκι, στη διασκευή του Σκουλούδη. Ηταν η τελευταία πράξη, στο σαλόνι της Ναστάζια Φιλίποβνα. Αριστερά το τζάκι και δεξιά δυο – τρία σκαλοπάτια που οδηγούσαν στην έξοδο. Πολλοί ηθοποιοί στη σκηνή. Δεξίωση. Εκεί, θυµάµαι µε κάθε λεπτοµέρεια, η Χατζηαργύρη (Ναστάζια), ο Καρούσος (Ραγόζιν), η Ξανθάκη, ο Μπαλαδήµας κ.ά. Η Χατζηαργύρη παίρνει ένα µάτσο χρήµατα από τον Καρούσο και τα πετάει µε µια εξαίσια και περήφανη κίνηση στο τζάκι. Γενική αίσθηση! Κι όµως, όλοι είχαν εξαφανιστεί και κυριαρχούσε στην απέραντη σκηνή η πλάτη του Κατράκη – Μίσκιν. Καθόταν σιωπηλός κοντά στη σκάλα µε την πλάτη γυρισµένη στο κοινό. Κυριαρχούσε µε την απουσία του. Χρησιµοποιώ τον όρο µε τη σηµασία που του έδωσε ο Σαρτρ στον υπαρξισµό. Αυτές οι πλάτες γέµισαν ένα σκοτεινό κενό, που όµως δέσποζε. Μια απέραντη κίνηση την ώρα της χειρονοµίας της Φιλίποβνα ήταν το σηµαντικότερο σχόλιο που έγινε ποτέ για τη µαταιότητα του πλούτου. Ενας καγχασµός για την ανθρώπινη υποκρισία, τον κοινωνικό ανταγωνισµό, τα φαύλα αισθήµατα και την ηλιθιότητα του αστικού βίου. […]

Το τέταρτο σήµα ήταν τα πόδια του. Μάθηµα διπλό. Πρώτα τον θυµάµαι στον ρόλο του Γερµανού – Κρέοντα στην “Αντιγόνη της Κατοχής” του Περγιάλη. Μέσα στις σφιχτές µπότες ήταν πόδια βλάσφηµα. Πατούσαν µε περιφρόνηση την ξένη γη, κι όµως ένιωθες πως κάθε βήµα πάνω του τον ερέθιζε, τον ηλέκτριζε να την κατασκάψει. Πόδια που περιφρονούσαν, αλλά που έτρεµαν. Και το έβλεπες αυτό στην κλίση των γονάτων και στον πανικό της οσφύος. Δεύτερο µάθηµα ήταν τα πόδια του στον “Καπετάν Μιχάλη” του Καζαντζάκη, κατάγονταν από τη γη, φύτρωναν, άπλωναν βλαστούς. Χαίρονταν που την πατούσαν µε το πέλµα ολόκληρο, µε σεβασµό και δέος. Επαιρναν από τη γη αµπάριζα. Ο Κατράκης πατούσε και χόρευε, χόρευε και στοχαζόταν. Στον “Οθέλλο” τα πόδια του πραγµάτωσαν µια σοφή σύνθεση των δύο παραπάνω σηµάτων. Ξεκοµµένα από τα οικεία χώµατα τα πόδια του Μαύρου προσπαθούσαν να στεριώσουν σε ξένη γη. Συνεχώς τρίκλιζε και παραπατούσε, ψαχούλευε το έδαφος, όπως η τίγρη στο κλουβί. Διστακτικά και περήφανα, αµήχανα και “βασιλικά”. […]

Το πέμπτο σήµα του Κατράκη µού δόθηκε στον “Δον Κιχώτη”. Ηταν τα µάτια του. Πυρετικά και θλιµµένα. Πονετικά και ταυτόχρονα αγέρωχα, πονηρά και αφοπλιστικά αθώα. Κολασµένα και παρθενικά, αδηφάγα και θεονήστικα. Τα µάτια του Κατράκη – Δον Κιχώτη κλαίγαν µαζί και γελούσαν, θρηνούσαν τη θλιβερή πραγµατικότητα ενός κόσµου χωρίς όραµα και πίστη και υµνούσαν την ανατολή ενός κόσµου που ανέβαινε γεµάτος όνειρο, πίστη, αθωότητα και αγάπη. […]

Το τελευταίο ήταν η φωνή του. Εγραψα κι αλλού γι΄ αυτό το θαύµα και τόνισα την αίσθηση της συνέχειας της γλώσσας που µετέφερε. Ο Κατράκης µε τη φωνή του κατήργησε την τυπογραφία.  Ξαναέκανε τη γλώσσα µουσική της αγοράς λαού, έδωσε στη γλώσσα, που οι περιπέτειες της αστικοποίησης και της κατανάλωσης την έκαναν εργαλείο συναλλαγής, τη διάσταση της ψυχικής επικοινωνίας που είχε πάντα στη συνείδηση του λαού µας. Την ουσίωσε. Την πήρε από τα µάτια των αναγνωστών και την ακούµπησε στα αφτιά των ανθρώπων. Από το λίχνο της µοναχικής παρηγοριάς µετέφερε τη νεοελληνική ποίηση στην Εκκλησία του Δήµου. Η φωνή του, ένα φυσικό προϊόν που έγινε, µε το συναίσθηµα, την εµπειρία και την καλλιέργεια, πολιτιστικό φαινόµενο, αποκατέστησε τη σχέση των ποιητών µε τους φυσικούς τους αποδέκτες, τον λαό. […]

Νομίζω πως το υποκριτικό φαινόμενο του Μάνου Κατράκη είναι προϊόν μιας αντιφατικής, δηλαδή πολύ ανθρώπινης ζωής, προϊόν μιας πλούσιας εμπειρίας. Οι αγώνες του, τα βάσανά του, οι έρωτές του, τα πάθη του, ο αξεδίψαστος βίος του ήταν η μοναδική του προίκα. Μικρός ήθελε να γίνει ναυτικός. Η μάνα του τον εμπόδισε. Κι όμως, ταξίδεψε πολύ με ούριο άνεμο μέσα στο καράβι της τέχνης και της ζωής και εκόμισε μέγα πλούτο και μας τον χάρισε αφειδώλευτα».