Η Ιστορία ως μυθοπλασία

Στα τέλη της άνοιξης του 1945 τα προελαύνοντα σοβιετικά στρατεύματα εισέρχονται στην ιστορική πόλη του Μπρνο, πρωτεύουσα της Μοραβίας και συμπρωτεύουσα της Τσεχίας. Ο πόλεμος έχει τελειώσει, όχι όμως και οι ουρές του. Για την πρωταγωνίστρια του μυθιστορήματος αυτού Γκέρτα Σνιρχ, κόρη τσέχας μητέρας και γερμανού φιλοναζιστή πατέρα, δεν πρόκειται για λύτρωση, μάλλον για καταδίκη. Στιγματισμένη μεταξύ των εκατομμυρίων Σουδητών Γερμανών ως εχθρός του κράτους, απελαύνεται από την πόλη όπου μεγάλωσε. Με το λίγων μηνών κοριτσάκι της και όσα υπάρχοντα μπορεί να κουβαλήσει, υποχρεώνεται να ακολουθήσει, μαζί με χιλιάδες άλλους Γερμανούς του Μπρνο – κυρίως ηλικιωμένους και γυναίκες –, μια «πορεία θανάτου» προς τα αυστριακά σύνορα. Την ώρα που συμβαίνουν βιασμοί, βιαιοπραγίες και λιντσαρίσματα, και ενώ χιλιάδες εκτοπισμένοι πεθαίνουν από τύφο, δίψα και δυσεντερία, η Γκέρτα, μαζί με λίγες ακόμη Γερμανίδες, γλιτώνει, καθώς επιστρατεύεται για καταναγκαστικά έργα σε μια, όπως θα αποδειχθεί, φιλόξενη αγροικία.

Στα καταναγκαστικά έργα και σε ποικίλα στρατόπεδα συγκέντρωσης έχει κατευθυνθεί και το μεγάλο μέρος του ενεργού ανδρικού πληθυσμού. Εντούτοις η Γκέρτα θα καταφέρει να επιβιώσει, δουλεύοντας σκληρά στα χωράφια και προσφέροντας τις υπηρεσίες της στην κοινότητα, μιας και είναι απόφοιτος εμπορικής σχολής. Και ενώ περιουσίες υφαρπάζονται, ενώ μεγάλο μέρος της γης και των υποδομών κρατικοποιείται με την εγκαθίδρυση του κομμουνιστικού καθεστώτος και διάφοροι οπορτουνιστές μετατρέπονται εν μια νυκτί σε πρώην αντιστασιακούς και όψιμους κομμουνιστές, η Γκέρτα ονειρεύεται πάντα την επιστροφή στο Μπρνο όπως το έχει ενθυλακώσει στη μνήμη της.

Ο βίος και η πολιτεία της Γκέρτα συμπορεύονται με τα πιο δύσκολα στάδια της σύγχρονης τσεχικής ιστορίας και επιτρέπουν στη γεννημένη το 1980 Κατερζίνα Τούτσκοβα να περιγράψει τα σημαντικότερα γεγονότα από την προπολεμική περίοδο μέχρι την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος. Τα γεγονότα αυτά συνυφαίνονται με τη μοίρα της ηρωίδας, καθώς κανένα μέρος της ζωής της δεν είναι νοητό έξω από το συγκεκριμένο ιστορικό πλαίσιο. Τα διάφορα ιστορικά στάδια και γεγονότα, που δίνονται στο βιβλίο με χρονολογική σειρά, αντιστοιχούν χονδρικά στη δόμηση του μυθιστορήματος σε πέντε κεφάλαια.

Το πρώτο απ’ αυτά περιγράφει την καθημερινότητα της ζωής στο Μπρνο την περίοδο του γερμανικού προτεκτοράτου (1938-45). Το δεύτερο, και εκτενέστερο, μέρος του επικεντρώνεται στην εκδίωξη των Γερμανών του Μπρνο και στη μεταπολεμική περίοδο, όταν η ηρωίδα διάγει την αγροτική της περίοδο. Στο τρίτο και καταθλιπτικότερο ίσως μέρος περιγράφεται η περίοδος του άκαμπτου σταλινισμού, οπότε η ηρωίδα και η μικρή της κόρη επιστρέφουν στο εντελώς αλλαγμένο Μπρνο μέσω του νεανικού της έρωτα που έχει εξελιχθεί σε υψηλόβαθμο στέλεχος του Κόμματος. Εκεί μοιράζονται ένα σπίτι με μια ελληνικής καταγωγής οικογένεια, αλλά εξακολουθούν να θεωρούνται εχθροί του λαού από το κομμουνιστικό καθεστώς, οπότε η Γκέρτα υποβαθμίζεται εργασιακά, απομονώνεται και στο τέλος διαρρηγνύει τις σχέσεις με την ίδια την κόρη της. Βιώνουν μόνο οριακά τη σχετικά χαλαρή δεκαετία του ’60, η οποία λήγει με την κατάπνιξη της Ανοιξης της Πράγας από τα σοβιετικά στρατεύματα.

Το τέταρτο μέρος του βιβλίου αναφέρεται στην κατάρρευση της πρωταγωνίστριας μετά και την απομάκρυνσή της από τα κοινά, καθώς και στη συναισθηματική απομάκρυνση από την παντρεμένη πλέον κόρη της που δεν ασπάζεται τις εμμονές της Γκέρτα με το παρελθόν. Στο τελευταίο, συντομότατο, κεφάλαιο η κόρη ανατρέχει στη ζωή της μητέρας της και, προσπαθώντας να συμφιλιωθεί μαζί της, κάνει έναν απολογισμό της ζωής τους.

Οπως εξηγεί σε συνέντευξή του στον Κυριάκο Αθανασιάδη (στην «Athens Voice») ο μεταφραστής Κώστας Τσίβος, που κάνει ακαδημαϊκή καριέρα στην Τσεχία εδώ και χρόνια, ο τίτλος του βιβλίου στα τσεχικά είναι «Ο διωγμός της Γκέρτα Σνιρχ». Τίτλος τρόπον τινά προκλητικός γιατί η τσεχική ιστοριογραφία χρησιμοποιεί, ακόμα και σήμερα, τους όρους «μετατόπιση» ή «μετακίνηση» όταν αναφέρεται στον διωγμό των Σουδητών Γερμανών από την Τσεχοσλοβακία και τον διαμοιρασμό τους σε αναλογία 2:1 στη Δυτική και την Ανατολική Γερμανία, μαζί με εκατομμύρια άλλους Γερμανούς προερχόμενους από την Πολωνία, την Ουκρανία ή τη Ρουμανία. Ο βίαιος ξεριζωμός 2,5 εκατομμυρίων Σουδητών από το έδαφος της μεταπολεμικής Τσεχοσλοβακίας των περίπου δεκατριών εκατομμυρίων κατοίκων αποτελεί, κατά τον καθηγητή Τσίβο, «έναν σκελετό που Τσέχοι και Σλοβάκοι κρατούσαν ερμητικά κλεισμένο στα ντουλάπια τους μέχρι πρόσφατα».

Λίγοι από τα εκατομμύρια των επισκεπτών της τσεχικής πρωτεύουσας αλλά και των έξοχων, καλοδιατηρημένων μικρών πόλεων στην περίμετρο της χώρας γνωρίζουν ότι οι Σουδήτες Γερμανοί ανέπτυξαν έναν ιδιαίτερο πολιτισμό εδώ και κοντά επτά αιώνες. Ή ότι στην προπολεμική Πράγα του περίπου ενός εκατομμυρίου κατοίκων το ένα τρίτο και παραπάνω του πληθυσμού ήταν Σουδήτες κι άλλες 50 χιλιάδες γερμανόφωνοι Εβραίοι. Λίγοι ξέρουν επίσης ότι γνωστά τουριστικά θέρετρα, όπως το Μαριάνσκε Λούζνιε (το Μαρίενμπαντ του Αλέν Ρενέ), το Κάρλοβι Βάρι ή το Τσέσκι Μποτντεγιόβιτσε – γραφικές πόλεις και χωριά που ανακαλούν τις λουτροπόλεις του Μίλαν Κούντερα –, ήταν μέχρι το 1945 αμιγώς γερμανικές πόλεις. Ο πόλεμος διέλυσε βίαια κοινωνικούς δεσμούς και σχέσεις που είχαν οικοδομηθεί – αν και όχι χωρίς προβλήματα – κατά τη διάρκεια έξι αιώνων συγκατοίκησης Τσέχων και Σουδητών Γερμανών.

Βέβαια προπολεμικά οι περισσότεροι Σουδήτες, όπως ο πατέρας και ο αδελφός της Γκέρτα, συμπαρατάχθηκαν με τους ναζιστές, ζητώντας μάλιστα την απόσχισή τους από την Τσεχοσλοβακία, πράγμα που επικυρώθηκε το 1938 μετά την υπογραφή της Συμφωνίας του Μονάχου και τη συναίνεση Αγγλίας και Γαλλίας με στόχο τον κατευνασμό του Χίτλερ. Την περίοδο που η Τσεχία μετατράπηκε σε γερμανικό προτεκτοράτο ακολούθησε η διάλυση των εβραϊκών κοινοτήτων με τη σιωπηλή συναίνεση της πλειονότητας των τσέχων πολιτών. Για να ακολουθήσει το 1945, λίγες μέρες μετά την απελευθέρωση της Τσεχοσλοβακίας από τον Κόκκινο Στρατό, η «αυθόρμητη κάθαρση» της χώρας από τους Σουδήτες Γερμανούς κατόπιν πρωτοβουλίας του πρώην εξόριστου τσεχοσλοβάκου προέδρου Εντβαρντ Μπένες, σε μια σκηνή που περιγράφεται και στο παρόν βιβλίο. Πρωτοβουλία που εν πολλοίς υπαγορεύτηκε όχι μόνο από το πνεύμα της αντεκδίκησης στη βάση της εθνοτικής συλλογικής ευθύνης – το βασικό θέμα του μυθιστορήματος –, αλλά κυρίως από «εθνικά» και προσωπικά συμφέροντα, όπως και από την ανάγκη να ξεπλυθεί η παθητική στάση της πλειονότητας των Τσέχων την περίοδο του προτεκτοράτου.

Το βιβλίο είναι εξαιρετικά ενδιαφέρον και θα ήταν προς όφελός του αν περικοπτόταν κατά τουλάχιστον το ένα τρίτο. Ενώ τα αρχικά κεφάλαια ρουφιούνται και οι ανθρώπινες σχέσεις μεταξύ εκτοπισμένων και γηγενών αναπτύσσονται επιδέξια, η συγγραφέας υποκύπτει στον πειρασμό της αναίτιας διόγκωσης. Σελίδες επί σελίδων στο δεύτερο μισό του βιβλίου δεν προσδίδουν τίποτα ιδιαίτερο, πέραν της προϊούσας κατάθλιψης της ηρωίδας, κυρίως μετά την απομάκρυνση του εραστή της, καθώς το Κόμμα τον προγράφει και η τύχη του αγνοείται. Πέραν αυτών, η σχέση με την κόρη της, που μάλλον πάσχει από κάποιου τύπου αυτισμό καθώς είναι προϊόν βιασμού από τον ίδιο τον πατέρα της Γκέρτα, αυξάνει υπερβολικά το συναισθηματικό φορτίο του βιβλίου. Η σύγχρονη ατζέντα των ενδοοικογενειακών βιασμών, του αυτισμού, του βιασμού των γυναικών κ.λπ. επιπροστίθεται στα τραγικά στοιχεία του καθαυτού πολέμου επιτείνοντας το δίπολο άντρες / γυναίκες κόντρα σε αισθητικές νόρμες. Με άλλα λόγια, οι κακοί του βιβλίου σκιαγραφούνται ως υπερβολικά κακοί και οι όποιες ανθρώπινες πινελιές περιορίζονται αποκλειστικά στους καλούς – κατά σύμπτωση, σχεδόν πάντα γυναίκες. Εξομολογούμαι λοιπόν πως βαρέθηκα από τη μέση και πέρα από την απλοϊκότητα του σχήματος και η παρηγοριά μου ήταν η περαιτέρω παράλληλη έρευνα στην ως πρόσφατα αποσιωπηθείσα από τους νικητές συμμάχους τραγική ιστορία της εκδίωξης των γερμανικών πληθυσμών της Ανατολικής Ευρώπης.

Katerina Tuckova
Γκέρτα
Μτφ. Κώστας Τσίβος
Eκδ. Αλεξάνδρεια, 2024, σελ. 480
Τιμή 18 ευρώ