Φόνοι, ΛΟΑΤΚΙ και σεξουαλικό… μπλοκάρισμα

Το σινεφίλ γεγονός της τρέχουσας κινηματογραφικής εβδομάδας είναι η προβολή και πάλι στις αίθουσες της ταινίας «Μικρή ιστορία για έναν φόνο» (Dekalog, piec, Πολωνία, 1990), πιο γνωστής από τις δέκα που ο πολωνός σκηνοθέτης Κριστόφ Κισλόφσκι (1941-1994) σκηνοθέτησε για την τηλεόραση της χώρας του εμπνευσμένος από τις Δέκα Εντολές. Ολες οι ιστορίες του «Δεκαλόγου» είναι προσαρμοσμένες στη σύγχρονη πολωνική κοινωνία της εποχής (τέλη της δεκαετίας του 1980) και η συγκεκριμένη, εμπνευσμένη από την εντολή «Ου φονεύσεις», είναι η πέμπτη κατά σειρά. Πρόκειται για το ανατριχιαστικό χρονικό ενός δολοφόνου χωρίς αιτία, ενός νεαρού ο οποίος οδηγείται στον φόνο χωρίς κανένα απολύτως κίνητρο. Ο «σφιχτός» χρόνος της ταινίας που δεν ξεπερνά τα 57 λεπτά μοιράζεται σε τρία πρόσωπα: τον δολοφόνο (Μίροσλαβ Μπάκα), το θύμα, έναν οδηγό ταξί (Γιαν Τέρσατζ) και τον δικηγόρο υπεράσπισης του δολοφόνου (Κρίστοφ Γκλόμπιτζ), σε μια υπόθεση με προδιαγεγραμμένο τέλος και μια δικαστική διαμάχη όχι πολύ μακρινή από το θέατρο του παραλόγου. Μέσα από αυτή την εξαιρετικά δυσάρεστη ιστορία, που όμως είναι γυρισμένη με αξιοθαύμαστη απόσταση του δημιουργού, ο Κισλόφσκι αποτυπώνει λεπτομερώς το κοινωνικό πρόσωπο της Βαρσοβίας της εποχής, ταυτίζοντας την ασχήμια της με την ασχήμια του ιδίου του φόνου τον οποίο έχει κινηματογραφήσει με όλες τις ανατριχιαστικά φρικτές λεπτομέρειές του. Η σκηνή του φόνου μέσα στο ταξί είναι τόσο σκληρά ρεαλιστική που σχεδόν σε απωθεί να την παρακολουθήσεις, γεγονός που την κάνει ακόμα πιο αξέχαστη (είναι ίσως ο πιο συγκλονιστικά ρεαλιστικός φόνος στην Ιστορία του κινηματογράφου μυθοπλασίας).

Παράλληλα ο σκηνοθέτης θέτει ερωτήματα για την ίδια τη φύση της δικαιοσύνης που ως διαδικασία αποκτά την εικόνα μιας επιχείρησης εκδίκησης με τον δολοφόνο να πληρώνει για την ανομολόγητη πράξη του με το ίδιο νόμισμα. Ολα αυτά δε, απεικονίζονται χωρίς ιδιαίτερη δραματοποίηση, λες και ο σκηνοθέτης έκανε στην ουσία ένα ντοκιμαντέρ για την πράξη ενός χωρίς αιτία φόνου. Κατά κάποιον τρόπο, η ταινία σού δίνει την αίσθηση ότι παρακολουθείς το αριστουργηματικό «Εν ψυχρώ» (In cold blood) του Ρίτσαρντ Μπρουκς, χωρίς όμως την αφηγηματική γλαφυρότητα που είναι το χαρακτηριστικό του αμερικανικού κινηματογράφου. Να σημειωθεί, τέλος, ότι η «Μικρή ιστορία για έναν φόνο» όπως και η «Μικρή ερωτική ιστορία» είναι οι μόνες ταινίες του «Δεκαλόγου» που προβλήθηκαν εμπορικά σε ελληνικές αίθουσες.

Αγόρι που νιώθει κορίτσι

Τουλάχιστον δέκα ταινίες με «ιστορίες ενηλικίωσης» έχουν προβληθεί στις αίθουσες μέσα στο τελευταίο έτος· το θέμα μοιάζει πλέον εξαντλημένο, ή λιγάκι της μόδας, παρότι οι περισσότερες από αυτές τις ταινίες είναι – τουλάχιστον – ευπρεπείς και από πλευράς θέματος, ενδιαφέρουσες. Στη λίστα προστίθεται πλέον και η ισπανική παραγωγή «20.000 είδη μελισσών» (20.000 especies de abejas, 2023), η οποία βραβεύτηκε στο Φεστιβάλ του Βερολίνου για την ερμηνεία της ανήλικης πρωταγωνίστριάς της Σοφία Οτέρο και υπήρξε υποψήφια για 14 Γκόγια κερδίζοντας τρία (πρωτοεμφανιζόμενης Σκηνοθεσίας, Καλύτερου Β’ Γυναικείου Ρόλου (Ανε Γκαμπαρέν) και Καλύτερου Πρωτότυπου Σεναρίου 2024. Ακολουθώντας το πνεύμα και τις τάσεις της εποχής μας, η σκηνοθέτρια Εστιμπαλίθ Ουρεσόλα Σολαγουρέν παρακολουθεί το παράξενο καλοκαίρι ενός οκτάχρονου παιδιού που είναι αγόρι αλλά νιώθει κορίτσι, κάτι που από μόνο του αποτελεί το flip side της ταινίας «Απέραντη αγάπη» (2022) του Εμανουέλε Κριαλέζε όπου ένα κορίτσι νιώθει σαν αγόρι και έτσι συμπεριφέρεται.

Δίνοντας και αυτή η ταινία σημασία στη στάση της μάνας (Πατρίτσια Λόπες Αρνάιθ) απέναντι στη σύνθετη κατάσταση (στην ταινία του Κριαλέζε μάνα είναι η Πενέλοπε Κρουζ), τα «20.000 είδη μελισσών» αναζητούν (και βρίσκουν) τον τρόπο να κατανοήσουν έναν εύθραυστο εσωτερικό κόσμο. Γιατί η Σολαγουρέν, πάντα μέσα στο πνεύμα της ΛΟΑΤΚΙ εποχής που έχει φέρει τα πάνω κάτω, λειτουργεί με τρυφερότητα και αγάπη ακόμα και όταν η ταινία της εξετάζει τη στάση των τρίτων απέναντι στη συμπεριφορά του παιδιού. Να σημειωθεί ότι πηγή έμπνευσης υπήρξε η περίπτωση αυτοκτονίας ενός 16χρονου τρανς στην πατρίδα της, τη Χώρα των Βάσκων. Παρ’ όλ’ αυτά, η ματιά της σκηνοθέτριας κλίνει περισσότερο προς την ελπίδα, θέλει την αισιοδοξία, θέλει το φως, έστω και αν στην πραγματικότητα, πολύ πιθανόν το σκότος να εξακολουθεί να είναι κυρίαρχο.

#MeΤoo και σαμπάνια

Το βιογραφικό δράμα εποχής «Clicquot, η γυναίκα πίσω από τον μύθο» (Widow Clicquot, Αγγλία / ΗΠΑ, 2024) μας μεταφέρει στα τέλη του 18ου αιώνα και πραγματεύεται την προσπάθεια μιας γυναίκας να ορθώσει ανάστημα μπροστά στην καταπιεστική ανδροκρατούμενη κοινωνία στην οποία βρίσκεται παγιδευμένη, διατηρώντας την επιχείρηση που κληρονόμησε μετά τον θάνατο του συζύγου της. Πρόκειται για τη Βεβ Κλικό που αναλαμβάνει την πλοήγηση της παραμελημένης οικογενειακής οινοποιίας αλλά δεν μπορεί να κάνει το δικό της, ή τουλάχιστον αυτό που εκείνη πιστεύει ότι είναι σωστό. Επειδή απλώς, ανήκει στο γυναικείο φύλο.

Με αργά βήματα (που τελικά είναι πιο αργά απ’ όσο θα έπρεπε) ο σκηνοθέτης Τόμας Νάπερ στοχεύει να δώσει έμφαση στην επιμονή και το πείσμα της Κλικό, μέσω των οποίων κατάφερε να ξεγλιστρήσει από τις παγίδες και να μετατρέψει την στο στάδιο της χρεοκοπίας επιχείρηση στον θρύλο που όλοι πλέον γνωρίζουμε: σήμερα η Veuve Clicquot/ Χήρα του Clicquot είναι η δεύτερη πιο εμπορική σαμπάνια στον κόσμο, με άλλα λόγια μια αυτοκρατορία. Η ιστορία και η απόδοσή της βρίσκονται πιο κοντά στη λογική του #MeΤoo· θαρρείς ότι όλες οι ταινίες πια που ασχολούνται με μοναχικές, αποφασιστικές γυναίκες αλλοτινών εποχών θα πρέπει απαραιτήτως να έχουν αυτή την παράμετρο. Η γενναία στάση μιας νέας γυναίκας απέναντι στο αρτηριοσκληρωτικό πατριαρχικό κατεστημένο είναι εδώ η «στρατευμένη» προτεραιότητα και στηρίζεται ευπρεπώς από τη Χέιλι Μπένετ που με το παίξιμό της προσθέτει ζωντάνια σε ένα μάλλον πλαδαρό σύνολο που πολλές φορές φτάνει στα όρια της πλήξης όπως συχνά συμβαίνει με τις στρατευμένες ταινίες.

Επιστροφή στους πρώην

Το «Σύνδρομο των πρώην εραστών» (Le Syndrome Des Amours Passes, Γαλλία, 2023) μοιάζει με κάτι σαν παραλλαγή των «Τσακισμένων λουλουδιών» του Τζιμ Τζάρμους, αλλά στο πιο «ανάλαφρο» και στο πιο… γαλλικό (που σημαίνει πολύ περισσότερα λόγια). Αυτή η γλυκόπικρη κομεντί των Αν Σιρό και Ραφαέλ Μαλμπονί πραγματεύεται την προσπάθεια ενός παντρεμένου ζευγαριού (Λουσί Ντεμπέ, Λαζάρ Γκουσό) να ξεπεράσει το «Σύνδρομο του πρώην». Τι είναι το «Σύνδρομο του πρώην»; Είναι το εσωτερικό μπλοκάρισμα που οι δύο αυτοί άνθρωποι έχουν εξαιτίας κάποιας παλιάς σχέσης τους και που τους απαγορεύει να… τεκνοποιήσουν. Πώς μπορούν να βγουν από το αδιέξοδο; Με το να συναντήσουν ξανά όλους τους πρώην τους, να κάνουν σεξ μαζί τους και να… απελευθερωθούν ψυχολογικά και συναισθηματικά. Το θέμα, φυσικά, έχει προοπτικές και το παράξενο αυτό ζευγάρι, που όσο αταίριαστο δείχνει, τόσο δεν είναι, σε κρατάει μαζί του. Η «περισυλλογή» των πρώην με τα post-it στον τοίχο του σαλονιού, κάθε άλλο παρά εύκολη διαδικασία είναι (τουλάχιστον για τη γυναίκα που έχει μεγαλύτερη λίστα) και αποτελεί το πιο δυνατό σημείο της ταινίας, μαζί με τις αντιδράσεις ορισμένων πρώην, οι οποίοι στο άκουσμα της «πρότασης» τα χάνουν (με διαφορετικούς τρόπους) προσφέροντας γέλιο. Στην ουσία, με τρόπο παιχνιδιάρικο, αυτή η ιντελεκτουέλ φάρσα αναρωτιέται για τα όρια που ένα ζευγάρι θα πρέπει ή δεν θα πρέπει να ξεπεράσει για να αποδείξει τη γνησιότητα του έρωτά του. Αυτό, με πιο δραματικό τρόπο το είχε πει και η «Μεγάλη ανατριχίλα» από το 1983: η Γκλεν Κλόουζ επιτρέπει στον άντρα της (Κέβιν Κλάιν) να μοιραστεί το ίδιο κρεβάτι με την παλιά τους συμφοιτήτρια (Μαίρη Κέι Πλέις) για να αποβάλει το απωθημένο του μαζί της…

Δύο επανεκδόσεις

Η «Ανατομία ενός εγκλήματος» (Anatomy of a murder, ΗΠΑ, 1957) είναι ένα δικαστικό θρίλερ της κλασικής αμερικανικής παράδοσης στο οποίο ο Τζέιμς Στιούαρτ σε μια «χαμηλότονη» αλλά δυναμική ερμηνεία υποδύεται τον αφοσιωμένο, πεισματάρη, πανέξυπνο αλλά και παμπόνηρο δικηγόρο ο οποίος θα αναλάβει την υπεράσπιση ενός αινιγματικού άνδρα (Μπεν Γκαζάρα) κατηγορουμένου για τη δολοφονία του φερόμενου ως βιαστή της συζύγου του (Λι Ρέμικ). Πολλά χρόνια πριν το δικαστικό δράμα γίνει «είδος» (και μάλιστα πολύ αγαπητό), ο Οτο Πρέμινγκερ με αυτό το σφιχτό, πυκνό, άρτια παιγμένο αλλά συγχρόνως απομυθοποιητικό έργο, υπογραμμίζει μια πραγματικότητα που ζούμε στο πετσί μας: σε πολλές περιπτώσεις η αλήθεια είναι το λιγότερο που ενδιαφέρει αφού ο εντυπωσιασμός και η φιγούρα στις μονομαχίες των δικηγόρων «κλέβουν» την παράσταση και μπορούν ακόμα και να αποπροσανατολίσουν. Πασίγνωστες ταινίες ανάμεσα στις οποίες η πρόσφατη «Ανατομία μιας πτώσης» της Σουζάν Τριέ, έχουν προφανώς εμπνευστεί από αυτήν η οποία προτάθηκε για επτά Οσκαρ αλλά δεν κέρδισε πουθενά (ήταν υποψήφια στις κατηγορίες καλύτερης ταινίας, σκηνοθεσίας, Α’ ανδρικού ρόλου – Στιούαρτ, Β’ ανδρικού ρόλου – Τζορτζ Σ. Σκοτ και Αρθουρ Ο’ Κόνελ, σεναρίου, μοντάζ και φωτογραφίας σε ασπρόμαυρη ταινία).

Στο πλαίσιο του μεγάλου αφιερώματος στον κλασικό ιαπωνικό κινηματογράφο που διοργανώνει η εταιρεία New Star ως τον Οκτώβριο, σειρά έχουν οι «Σταυρωμένοι εραστές» (Chikamatsu Monogatari, 1954) του Κένζι Μιζογκούτσι (1898-1956), του οποίου δύο ακόμα ταινίες έχουν παιχτεί στο αφιέρωμα και είναι οι «Ουγκέτσου Μονογκατάρι» και «Επιστάτης Σάνσο». Διασκευή ενός θεατρικού έργου του Τσικαμάτσου Μονζαεμόν, η ταινία συνδυάζει την αισθητική του θεάτρου Καμπούκι με εκείνη του θεάτρου μαριονετών και καταγράφει την τραγική ιστορία ενός «παράνομου» ζευγαριού στη φεουδαρχική Ιαπωνία του 17ου αιώνα. Ο έρωτας μιας πλούσιας (Κιόκο Καγκάουα) για τον φτωχό υπάλληλο (Καζούο Χασεγκάουα) νικά την ασφάλεια που της παρέχει ο φιλοχρήματος, εύπορος σύζυγός της (Εϊτάρο Σιντό) και η φυγή δείχνει να είναι η μόνη ελπίδα. Ομως το πείσμα του τελευταίου για εκδίκηση δεν έχει όριο σε αυτό το κοκτέιλ ρομάντζου, ιαπωνικής παράδοσης και απίστευτης σκληρότητας, στοιχεία που εναρμονίζονται θαυμάσια για τη δημιουργία ενός κομψοτεχνήματος.

• Προβάλλονται, τέλος, δύο ακόμα «μεγάλες» νέες ταινίες που για λόγους που δεν διευκρινίστηκαν οι εταιρείες διανομής τους δεν παρουσίασαν στους δημοσιογράφους: η «Παγίδα» (The trap, 2024) του Μ. Νάιτ Σιάμαλαν με τους Τζος Χάρτνετ, Αριελ Ντόναγκιου και το «Borderlands» (ΗΠΑ, 2024) του Ελι Ροθ με τους Κέιτ Μπλάνσετ, Τζέιμι Λι Κέρτις.