Να πάρει μέτρα το δημοκρατικό τόξο ενόψει της ανόδου της Ακροδεξιάς;

Δύο πρόσωπα από όμοιους ή διαφορετικούς χώρους τοποθετούνται για ένα ζήτημα που απασχολεί την καθημερινότητά μας:

Τίθεται επειγόντως η ανάγκη μιας νέας δημοκρατικής, κοινωνικής συμμαχίας

(Του Σωκράτη Φάμελλου)

Οι πρόσφατες ευρωεκλογές έστειλαν ισχυρά μηνύματα στα κράτη και στις δημοκρατικές κοινωνικές δυνάμεις: της αποχής στην Ελλάδα και της Ακροδεξιάς στην Ευρώπη. Αλλά και οι βουλευτικές εκλογές της Ελλάδας το 2023, όταν εισήλθαν στη Βουλή κόμματα με προτροπή καταδικασμένου νεοναζί εγκληματία ή κόμματα με σκοταδιστικές απόψεις, που αμφισβητούν ατομικά και δημοκρατικά δικαιώματα, απέδειξαν την υποχώρηση των δημοκρατικών αξιών. Υποχώρηση που έχει συνδεθεί με την οικονομική και κοινωνική κρίση στη χώρα μας, τουλάχιστον από το 2010.

Η Δημοκρατία ως Πολίτευμα δεν είναι δεδομένη και απαιτείται συλλογική και προσωπική επαγρύπνηση, γιατί οι κίνδυνοι είναι συνεχείς και όχι αμελητέοι.

Το Σύνταγμα και οι θεσμοί της Δημοκρατίας αποτελούν θεμέλιο της δημοκρατικής κοινωνίας. Η – δυστυχώς επαναλαμβανόμενη – παραβίαση διατάξεων του Συντάγματος και η απαξίωση των θεσμών φθείρουν και υποβαθμίζουν τις δημοκρατικές λειτουργίες, υποτιμώντας αξίες και θεσμούς.

Το Σύνταγμα δεν είναι «ψιλά γράμματα», ούτε ένα τυπικά αναγκαίο κείμενο. Το Σύνταγμα ως ανώτατος νόμος θέτει όρια στην άσκηση – αλλά και στην αυθαιρεσία – της κρατικής εξουσίας και προστατεύει τα δικαιώματα των πολιτών. Η απαξίωση και η παραβίαση δημοκρατικών αρχών δεν μπορεί να μας αφήνει αδιάφορους.

Συμπληρώνοντας 50 χρόνια από τη Μεταπολίτευση, η ιστορική και κοινωνική μνήμη ξεθωριάζει. Παράλληλα όμως ξεθωριάζει η εμπιστοσύνη στους θεσμούς και η πίστη στην αξία των δημοκρατικών κανόνων.

Η μεγάλη αυτή απειλή δεν πηγάζει από τη λήθη – και το έλλειμμα παιδείας σε όλες τις αναγνώσεις του – αλλά από τη στοχευμένη υποτίμηση και παραβίαση κανόνων και αξιών για να εξυπηρετηθούν ιδιοτελή οικονομικά συμφέροντα, για τα οποία αποτελεί εμπόδιο το κράτος δικαίου. Η απόφαση του Ευρωκοινοβουλίου, η έκθεση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ και οι ανακοινώσεις της Διεθνούς Αμνηστίας ανέδειξαν ότι υπάρχουν κρίσιμα ζητήματα στη λειτουργία του κράτους δικαίου στην Ελλάδα. Η παράλληλη κρίση δημοκρατικών θεσμών, κράτους δικαίου και αξιών, αποτυπώνεται σε σειρά φαινομένων και αποδείξεων:

• Την αποχή από τις εκλογές, την απαξίωση της πολιτικής και του πολιτικού συστήματος, τη μείωση της συμμετοχής στις αποφάσεις και την κυριαρχία του «όλοι ίδιοι είναι».
• Τη συστηματική παραβίαση των κανόνων της ορθής νομοθέτησης και του Κανονισμού της Βουλής για την εξυπηρέτηση των κυβερνητικών σχεδίων.
• Την αναξιοκρατία, την αδιαφάνεια, το ρουσφέτι, το κομματικό κράτος και τη λογική των «εξυπηρετήσεων».
• Την υποβάθμιση της πολιτείας, της επάρκειας του Δημοσίου, του περιβάλλοντος και των κοινωνικών και δημόσιων αγαθών.
• Την απαξίωση της επιστήμης και της πολιτιστικής δημιουργίας.
• Την προώθηση του βραχυπρόθεσμου ατομικού συμφέροντος, έναντι του συλλογικού και της κοινωνικής προόδου.
• Την έλλειψη εμπιστοσύνης στη λειτουργία της δικαιοσύνης, που δυστυχώς εμπεδώνεται στην κοινωνική συνείδηση με τη συγκάλυψη στο σκάνδαλο των υποκλοπών και στο έγκλημα των Τεμπών.

Ολα τα παραπάνω εξυπηρετούν το σημερινό σύστημα οικονομικής και πολιτικής εξουσίας, αλλά μεσο-μακροπρόθεσμα προσβάλλουν και πλήττουν τη Δημοκρατία μας. Η υποβάθμιση των δημοκρατικών θεσμών αλλά και των ιδεών και κοινωνικών αξιών προσβάλλει το Πολίτευμα και στρώνει τον δρόμο στην Ακροδεξιά.

Απέναντι σε αυτή την πραγματικότητα, η Ιστορία θα μας κρίνει πολύ αυστηρά. Απαιτείται εμβάθυνση και ενίσχυση των δημοκρατικών λειτουργιών. Τίθεται επειγόντως η ανάγκη μιας νέας δημοκρατικής, κοινωνικής συμμαχίας με κεντρικό και κρίσιμο ρόλο της πολιτικής, της επιστήμης και του πολιτισμού. Οχι ως στείρο αντίβαρο στην Ακροδεξιά. Αλλά ως μία αναζωογονητική πρόταση που θα έχει δημοκρατικό ανάστημα και ήθος, θα υπερβαίνει δεσμεύσεις και φιλοδοξίες και θα δίνει προοπτική και στέρεες βάσεις για την ελληνική πολιτεία και τη νέα γενιά.

Ο Σωκράτης Φάμελλος είναι πρόεδρος της ΚΟ του ΣΥΡΙΖΑ – Προοδευτική Συμμαχία

Η Δημοκρατία δεν συντηρείται χωρίς κόπο, χρειάζεται να την περιφρουρούμε καθημερινά

(Του Αλέξη Σταμάτη)

Η ιστορία, ως δάσκαλος της ανθρωπότητας, συχνά θεωρείται πως επαναλαμβάνεται, είτε ως τραγωδία είτε ως φάρσα. Στην περίπτωση της ανόδου της Ακροδεξιάς στη σημερινή Ελλάδα, αυτή η επανάληψη δεν φέρει το κλέος μιας κλασικής τραγωδίας, αλλά περισσότερο τη θλιβερή καρικατούρα μιας φαρσοειδούς απειλής που έχει πρόθεση να υπονομεύσει τα θεμέλια της Δημοκρατίας. Σε έναν τόπο που μόλις πριν από λίγες δεκαετίες απαλλάχθηκε από μια δικτατορία, η αναγέννηση αυτών των δυνάμεων δεν αποτελεί απλώς ένα οξύμωρο, αλλά μία ειρωνική προσβολή προς την ίδια την έννοια της ελευθερίας.

Η άνοδος της Ακροδεξιάς δεν αποτελεί, βεβαίως, ένα μεμονωμένο φαινόμενο. Είναι το αποτέλεσμα μιας συστηματικής και προσεκτικά οργανωμένης προσπάθειας που εκμεταλλεύεται την αβεβαιότητα, τον φόβο, και την αγανάκτηση ενός λαού που έχει πληγωθεί από τις καταστροφικές συνέπειες της οικονομικής κρίσης. Οι έλληνες πολίτες, εξουθενωμένοι από την πολυετή λιτότητα, την ανεργία και την κοινωνική διάψευση, είδαν την εμπιστοσύνη τους στους παραδοσιακούς πολιτικούς θεσμούς να διαβρώνεται. Μέσα σε αυτό το κλίμα κοινωνικής και πολιτικής απογοήτευσης, οι ακροδεξιές δυνάμεις βρήκαν το εύφορο έδαφος για να σπείρουν τον ζόφο της μισαλλοδοξίας και της εχθροπάθειας, αυτοπροβαλλόμενοι ως οι μόνοι αυθεντικοί προστάτες του έθνους και της τάξης.

Σε αντίθεση µε τη βίαιη και απροκάλυπτα ακραία ρητορική της Χρυσής Αυγής, η νεοεµφανιζόµενη Ακροδεξιά στην Ελλάδα παρουσιάζεται πλέον με ένα προσεκτικά επιμελημένο «σύγχρονο» πρόσωπο. Η ωμότητα έχει δώσει τη θέση της σε μία πιο ύπουλη και δήθεν πειστική τακτική, η οποία αξιοποιεί την τεχνολογία και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για να διοχετεύσει το δηλητηριώδες μήνυμά της απευθείας στις συνειδήσεις των πολιτών. Χρησιμοποιούν «εναλλακτικά» μέσα ενημέρωσης και ιστοσελίδες που παρουσιάζουν «ειδήσεις» και «αναλύσεις» φιλτραρισμένες μέσα από το πρίσμα του συνωμοσιολογικού και εθνικιστικού ιδεολογήματος, δημιουργώντας μία παραμορφωμένη αντίληψη της πραγματικότητας.

Η νέα Ακροδεξιά έχει μάθει να εκμεταλλεύεται την ανασφάλεια, την απογοήτευση και τον φόβο της κοινωνίας, προβάλλοντας τον εαυτό της ως τον μόνο ρεαλιστικό υπερασπιστή της εθνικής ταυτότητας και κυριαρχίας σε έναν κόσμο που φαίνεται να αλλάζει πέρα από τις δυνατότητες κατανόησης και ελέγχου του μέσου πολίτη. Με την ατζέντα της να κινείται γύρω από την αντίθεση στη μετανάστευση και τις θεωρίες συνωμοσίας, επιδιώκει να καπηλευτεί τα αισθήματα ανασφάλειας, οδηγώντας στην πόλωση και στη διχόνοια.

Η ειρωνεία είναι διττή και βαθιά: οι αυτοαποκαλούμενοι υπερασπιστές της ελληνικής ιδιοσυστασίας και των δημοκρατικών θεσμών είναι ακριβώς εκείνοι που αποσκοπούν στην αποδόμησή τους. Η Δημοκρατία, ο λόγος και η ανεκτικότητα, τα ιδανικά της ελευθερίας και της ισότητας, που αναδείχθηκαν μέσα από αιματηρούς αγώνες και θυσίες, τίθενται στο στόχαστρο από τους ίδιους που επικαλούνται τη «σωτηρία» του έθνους.

Στη Δημοκρατία, τα αδιέξοδα είναι φαινομενικά, γιατί η ίδια η φύση της επιτρέπει τη συνεχή ανανέωση και εξέλιξη. Παρ’ όλα αυτά, η επιτυχία της εξαρτάται από τη διαρκή επαγρύπνηση και την ενεργό συμμετοχή των πολιτών, γιατί η Δημοκρατία δεν συντηρείται χωρίς κόπο – χρειάζεται να την περιφρουρούμε καθημερινά, ώστε να διατηρήσει τη δύναμή της να προσαρμόζεται και να θριαμβεύει απέναντι σε κάθε πρόκληση.

Ο Αλέξης Σταμάτης είναι συγγραφέας