Η γοητεία της μαστοριάς

Τη σεζόν 1976-77 στο Εθνικό Θέατρο ο Στέλιος Παπαδάκης σκηνοθετεί τους «Φοιτητές» του Ξενόπουλου, με μια πλειάδα σημαντικών πρωταγωνιστών της πρώτης κρατικής σκηνής: Κώστας Καστανάς, Τιτίκα Βλαχοπούλου, Βασίλης Κανάκης, Τζόλυ Γαρμπή, Τάκης Βουλαλάς και Φάνης Χηνάς. Σκηνικά και κοστούμια του Σάββα Χαρατσίδη. Με αφορμή τη συγκεκριμένη παράσταση αυτού του σημαντικού έργου του σπουδαίου αυτού συγγραφέα ανέλυα στην κριτική μου στο «ΒΗΜΑ» τη μεγάλη συγγραφική τεχνική και μαστοριά του Ξενόπουλου:

«Με τον Ξενόπουλο, κάθε φορά που βλέπουμε παράσταση των έργων του, συμβαίνει τούτο το παράξενο: το θέμα του είναι πάντα ξεπερασμένο, το επικαιρικό ούτε μια στιγμή δεν ξεκολλάει από την εποχή του, οι ιδεολογικές του θέσεις είναι θολές, οι λύσεις του συμβατικές, οι χαρακτήρες του πασίγνωστοι, πολυτριμμένοι από όλα τα είδη θεάτρου, ξεκινώντας από τον Ιψεν και φτάνοντας ως τον Σαρντού, τον Νικοντέμι, τον Φεϋντώ και την τυπικότερη φάρσα του βουλεβάρτου.

Η μαστοριά του συγγραφέα

Κι όμως, ο Ξενόπουλος αντέχει και βρίσκει πάντα τον θεατρικό του στόχο. Η σκηνική του αποτελεσματικότητα φτάνει στα όρια ενός σύγχρονου έργου. Δεν χρειάζεται να κουραστεί κανείς για να βρει το μυστικό αυτής της αντοχής. Είναι η μαστοριά του συγγραφέα που ξεπερνάει τις αδυναμίες του περιεχομένου. Ο Ξενόπουλος, πριν απ’ όλα, είναι θεατρικός τεχνίτης. Γράφει ρόλους, διανέμει δυνάμεις, χειρίζεται με σοφία τις δυνατότητες της πλοκής, αντιπαραθέτει τα αντίθετα, αποφεύγει τις ιδέες και πορεύεται με τα πρόσωπά του προς τη λύση που μιμείται τη ζωή στην καθημερινότητά της.

Ο Ξενόπουλος έγραψε θέατρο σε μια δύσκολη περίοδο της νεοελληνικής πνευματικής ζωής. Ηταν η εποχή που η κουλτούρα στην Ελλάδα ήταν εισαγόμενη από την Ευρώπη, ιδιαίτερα, και από τα άλλα κέντρα που ασκούσαν, κοντά στην άλλη, και αποικιακή πνευματική πολιτική. Ο Ξενόπουλος, υποχρεωμένος να κινηθεί με τους νόμους της πνευματικής αγοράς και της μόδας, έχοντας να διαλέξει στη μίμηση της φόρμας και στη μίμηση των ιδεών, διάλεξε, σωστά, το πρώτο. Επεξεργάστηκε την αστική φόρμα των αρχών του 20ου αιώνα και πρόβαλε μέσα απ’ αυτή τα τρέχοντα προβλήματα του τόπου. Αυτά, όμως, τα προβλήματα, χωμένα μέσα στους τέσσερις τοίχους της ιταλικής σκηνής, υποσταθμίζονταν, αλλοιώνονταν και σχηματοποιούνταν.

Αν πάρουμε ως παράδειγμα τους “Φοιτητές” θα κατανοήσουμε αυτή την απονεύρωση. Τα δύο δεσπόζοντα θέματα που συγκροτούν το θέμα του έργου, ο έρωτας και ο γλωσσικός αγώνας, δεν μπορούν να κρατηθούν στο ίδιο επίπεδο και το πρώτο ευτελίζει το δεύτερο, τόσο πολύ που να αποτελεί ο γλωσσικός αγώνας επεισόδιο της πλοκής, πολλές φορές δύσκαμπτο. Τα “ορεστειακά” τα ίδια θα μπορούσαν να είναι το θέμα για ένα θέατρο ιδεών και γίνονται θέμα ανάλαφρης κωμωδίας. Αλλά είναι κωμωδία το γεγονός αυτό; Σκεφτείτε: ο Βασιλιάς, στο προσωπικό του θέατρο, χρηματοδοτεί τη μετάφραση, στη δημοτική, και την παράσταση της “Ορέστειας” (1903). Μεταφραστής, καθηγητής Πανεπιστημίου, ο Γεώργιος Σωτηριάδης. Αλλος καθηγητής, ο Γεώργιος Μιστριώτης, πρωτοστατεί με την πλειονότητα των φοιτητών για να ματαιωθούν οι παραστάσεις, υπερασπιζόμενος την αρχαία γλώσσα και τις παραστάσεις στο πρωτότυπο. Ο στρατός επεμβαίνει υπέρ της καινοτομίας. Πού είναι η πρόοδος και πού η συντήρηση;

Εποχή σύγχυσης

Η απάντηση δεν είναι εύκολη, γιατί η πρόοδος συνδέεται με την ευρωπαϊκή εξάρτηση και η συντήρηση της γλώσσας ταυτίζεται με την εθνική ταυτότητα. Εποχή σύγχυσης. Θέμα για σάτιρα, όχι για ανάλαφρη κωμωδία. Ο Ξενόπουλος χρησιμοποιεί τα γεγονότα για να ευρύνει τη θεματογραφία της κομεντί. Τίποτε άλλο. Κι όμως, το θέατρό του, ως τεχνική, αντέχει θαυμαστά. Νίκη του εμπειροτέχνη πάνω στον πνευματικό ταγό. Ως εμπειροτέχνης ο Ξενόπουλος παραμένει αξεπέραστος δάσκαλος για όλους τους νεότερους συγγραφείς μας. Πρέπει να παραμένει, πάντως».