Μία μπιενάλε, 90 καλλιτέχνες, 12 πόλεις

Mια φυλακή για τους πολιτικούς κρατούμενους της εποχής του Φράνκο στην Ισπανία και ένα κέντρο που ενισχύει τη γυναικεία δημιουργικότητα θα βρεθούν στο ίδιο δίκτυο με ένα ανενεργό, αλλά εντυπωσιακό θερμοηλεκτρικό εργοστάσιο, ένα μοναστήρι βενεδικτίνων μοναχών του 9ου αι. κι αξιοσημείωτο δείγμα καταλανικής αρχιτεκτονικής, που είχε κερδίσει το βραβείο FAD το 1961.

Το αόρατο νήμα που συνδέει τα κτίρια αυτά, που βρίσκονται στον πυρήνα, αλλά και την ευρύτερη περιοχή της Βαρκελώνης, ακούει στο όνομα Manifesta 15. O λόγος για τη νομαδική εικαστική μπιενάλε της Ευρώπης, η οποία μετρά ήδη αντίστροφα ως τη στιγμή που θα υποδεχτεί τους πρώτους επισκέπτες της, στις 8 Σεπτεμβρίου. Και με αφορμή τη συμπλήρωση 30 ετών από την ίδρυσή της υπόσχεται στους απανταχού φιλότεχνους ότι θα είναι και η μεγαλύτερη στην ιστορία της: θα καταλάβει 3.000 τετραγωνικά χιλιόμετρα όπου ζουν 5,1 εκατ. κάτοικοι και θα φιλοξενηθεί συνολικά σε 12 πόλεις, στη Βαρκελώνη και σε 11 ακόμη πόλεις που βρίσκονται στην περιφέρειά της.

Και στις 12 εβδομάδες που έχει οριστεί η διάρκειά της (ως τις 24 Νοεμβρίου) οι 90 καλλιτέχνες (μεμονωμένοι και συλλογικότητες) που θα δώσουν το «παρών» θα επιχειρήσουν μέσα από τα έργα τους να «αναδιαμορφώσουν τις σχέσεις μεταξύ τέχνης, πολιτισμού και κοινωνίας διερευνώντας και καταλύοντας την κοινωνικο-οικολογική αλλαγή και σε συνεχή διάλογο τόσο με τις τοπικές κοινότητες όσο και με τη διεθνή εικαστική παραγωγή», σύμφωνα με το σκεπτικό της διοργάνωσης, για το οποίο υπεύθυνη είναι η ιδρυτική διευθύντρια της Manifesta και επικεφαλής της Manifesta15, Χέντβιχ Φέιεν.

Οι καλλιτέχνες

Νέα έργα ειδικά για τη Manifesta 15 αλλά και κάποια παλαιότερα που ταιριάζουν στο σκεπτικό της φετινής μπιενάλε (55% του συνόλου) φέρουν υπογραφές εικαστικών όπως η Αμερικανίδα Τζούντι Σικάγο, ο Πορτογάλος Κάρλος Μπούνγκα ή ο Βρετανός Τζέρεμι Ντέλερ, ανάμεσα σε μια μακρά λίστα εικαστικών, μουσικών, αρχιτεκτόνων και προσωπικοτήτων του πνεύματος. Από τη διοργάνωση δεν λείπουν και ιστορικά ονόματα όπως ο καταλανός ζωγράφος και γλύπτης Αντονι Τάπιες, η Κουβανή Ανα Μεντιέτα και ο πρωτοπόρος σοβιετικός σκηνοθέτης Τζίγκα Βερτόφ. Το ποσοστό των εγχώριων καλλιτεχνών είναι 36% των συμμετεχόντων.

Τι γυρεύει όμως στη Βαρκελώνη η εκ των μεγαλυτέρων εικαστικών διοργανώσεων στον κόσμο, με ισχυρό αποτύπωμα στην παγκόσμια σκηνή, η οποία και αποτελεί πόλο έλξης χιλιάδων φιλότεχνων; Σε μια πόλη που διατρανώνει ότι υποφέρει από τον υπερτουρισμό και οι κάτοικοί τους δείχνουν με κάθε τρόπο την αντίθεσή τους στην άφιξη των ολοένα και περισσότερων επισκεπτών;

«Υπάρχουν πολλοί λόγοι που εξηγούν γιατί η Manifesta προσκλήθηκε ώστε να βοηθήσει στην επώαση αλλαγών στην περιοχή», υποστηρίζουν οι διοργανωτές επισημαίνοντας ότι τα τελευταία χρόνια, διάφοροι παράγοντες έχουν επηρεάσει την αστική ανάπτυξη της Βαρκελώνης, μεταξύ των οποίων η ταχεία ανάπλαση και αναβάθμιση της ακτογραμμής της, η ανέγερση ακινήτων μεγάλης κλίμακας όπως και ο βιομηχανικός μετασχηματισμός της σε συνδυασμό με τη συρρίκνωση της αγροτικής οικονομίας.

Πολιτιστική αποκέντρωση

Και μπορεί οι λόγοι να είναι πολλοί, αλλά στο επίκεντρο – ο οποίος αποτέλεσε και τον κεντρικό άξονα της επικείμενης διοργάνωσης – είναι ένας: η πολιτιστική αποκέντρωση. Αυτός είναι στόχος που έχει θέσει η Βαρκελώνη αναλαμβάνοντας να φιλοξενήσει έναν θεσμό που διακρίνεται για το πολιτικό του στίγμα. Γι’ αυτό και η Manifesta 15 Barcelona Metropolitana, όπως είναι ο πλήρης τίτλος της, θα εστιάσει στην οικοδόμηση νέων τρόπων σύνδεσης των κοινωνικών και καλλιτεχνικών κοινοτήτων με τις τοπικές, επιδιώκοντας να μετατοπίσει το ενδιαφέρον στα προάστια της πόλης και στις γειτονικές περιοχές, στις τοπικές φωνές και στην ανάδειξη των αναμνήσεων.

Για να επιτευχθεί το αποτέλεσμα που θα έχουν την ευκαιρία να βιώσουν όσοι επισκεφθούν τη Manifesta 15 χρειάστηκε να προηγηθεί κριτική έρευνα σε άγνωστα ή απρόσιτα αρχεία κατά τα δύο χρόνια που προηγήθηκαν από αρχιτέκτονες, στοχαστές, εγχώριους και διεθνείς καλλιτέχνες γύρω από τρεις θεματικούς άξονες – την Εξισορρόπηση Συγκρούσεων, τη Θεραπεία και τη Φροντίδα, τη Φαντασία του Μέλλοντος – και τρεις σημαντικές τοποθεσίες: το Δέλτα του Λιοβρεγάτ, την οροσειρά Κολσερόλα και τον ποταμό Μπεσός.

Εδρα της φετινής διοργάνωσης είναι το κτίριο που φιλοξενούσε ως το 2016 τον εκδοτικό οίκο Gustavo Gili, τον πρώτο που δημοσίευσε στα ισπανικά βιβλία αρχιτεκτόνων και στοχαστών πάνω στον τομέα του οπτικού πολιτισμού. Ωστόσο καθεμία από τις 11 πόλεις – δήμους που συμμετέχουν στη Manifesta 15 θα φιλοξενήσει, για μία εβδομάδα, την κινητή έδρα της διοργάνωσης που σχεδίασαν οι φοιτητές του Ινστιτούτου Αρχιτεκτονικής της Καταλωνίας. Στον χώρο αυτό που συμβολίζει την αυξανόμενη ανάγκη για διασύνδεση και κινητικότητα μεταξύ των μητροπολιτικών πόλεων θα πραγματοποιούνται εργαστήρια, ομιλίες, συνέδρια, συναυλίες και κάθε είδους εκπαιδευτικές δραστηριότητες.