Οι βιολογικές λειτουργίες της θρησκευτικής πίστης

Μία από τις παλιότερες εξελικτικές εικασίες για την ανάδυση της θρησκευτικότητας είναι αυτή που τη συλλαμβάνει σαν ένα τυχαίο «παραπροϊόν» της εξελικτικής πορείας του είδους Homo sapiens. Για παράδειγμα, το μυθιστόρημα «Πριν τον Αδάμ» του Τζακ Λόντον (μεταφρασμένο στη γλώσσα μας από τις Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου), που δημοσιεύθηκε στις αρχές του περασμένου αιώνα, παρουσιάζει έναν φανταστικό σπηλαιάνθρωπο του Μέσου Πλειστοκαίνου (γνωστό και ως Εποχή των Παγετώνων) που αφηγείται, σε πρώτο ενικό πρόσωπο, τη σκληρή και περιπετειώδη ζωή του μέσα στην «ορδή» όπου ανήκε, κατά την προϊστορική φάση του μετασχηματισμού τους από δενδρόβιων σε διαβιούντες στο έδαφος:

«Με τους λιγοστούς ήχους που είχαμε στη διάθεσή μας, μπορούσαμε να κάνουμε συλλογισμούς κάπως πιο σύνθετους· μετά γεννήθηκε η ανάγκη για νέους φθόγγους, προκειμένου να εκφραστεί μια νέα σκέψη. Μερικές φορές όμως, η σκέψη μας πήγαινε πιο μακριά από ό,τι μπορούσαν να εκφράσουν οι φθόγγοι μας: φτάναμε σε αφηρημένες έννοιες (θολές, ομολογώ), αλλά αποτυχαίναμε πέρα για πέρα να τις “περάσουμε” στον κόσμο. Οπως και να ‘χει, δεν αναπτυσσόταν γρήγορα η γλώσσα εκείνη την εποχή. Α, πιστέψτε με, ήμασταν εκπληκτικά απλοί. Αλλά ξέραμε πολλά που οι σημερινοί άνθρωποι αγνοούν. Μπορούσαμε να κουνάμε τ’ αφτιά μας, να τα σηκώνουμε προς τα πάνω και να τα ξανακατεβάζουμε κατά βούληση. Και μπορούσαμε εύκολα να ξυστούμε ανάμεσα στους ώμους, αλλά και να πετάμε πέτρες με τα πόδια μας» (σελ. 35).

Ο πρωταγωνιστής, Μεγαλοδόντης, παρουσιάζεται να βιώνει «αταβισμό» (κληρονομιά βιολογικών χαρακτηριστικών από μακρινούς προγόνους) και έχει την ικανότητα να θυμάται τα βιώματα που είχε ένας μακρινός του πρόγονος, ο οποίος μαζί με τη μικρή του ομάδα αγωνιζόταν να επιβιώσει από τα άγρια θηρία με τα δόντια και τα νύχια, αφενός, και από τους (πολιτισμικά πιο προηγμένους) ανθρώπους της φωτιάς, οι οποίοι διέθεταν τόξα με βέλη.

Είναι κάπως συγκινητική η αφήγηση των πρώτων «σκιρτημάτων» της ανθρώπινης συνειδητότητας, των κοινωνικών συναισθημάτων και του πολιτισμού (π.χ. ο φίλος του ο Κλεισάφτης, η σύντροφός του η Γοργοπόδαρη, ο τίγρης Χατζαροδόντης), και των ασύλληπτων κινδύνων που έπρεπε να υπερβεί το ανθρώπινο γένος για να φθάσει μέχρι εδώ.

Ο Λόντον κάνει λόγο και για έναν από αυτούς, τον Κοκκινομάτη, που κακοποιούσε βάναυσα τη θηλυκή σύντροφό του (για την ακρίβεια, όλες τις θηλυκές συντρόφους του), για να πει, μέσω του αφηγητή, ότι παραδόξως επρόκειτο όχι για ένα πολιτισμικά «καθυστερημένο» αλλά για ένα «προηγμένο» πλάσμα: το να χτυπάς τις γυναίκες, μας λέει, είναι κάτι που σε καμία περίπτωση δεν συνηθιζόταν τότε και επρόκειτο να μετατραπεί σε θλιβερά κοινή πρακτική μονάχα μετά την πολιτισμική «εξέλιξη» του ανθρώπου. Οσον αφορά τη θρησκεία, η μόνη αναφορά σ’ αυτή και στη σημασία της είναι η παρακάτω:

«Μόνο το σκοτάδι φοβόμασταν. Δεν υπήρχε ίχνος θρησκευτικότητας, δεν είχαμε συλλάβει την ιδέα ενός αόρατου κόσμου. Γνωρίζαμε μόνο τον πραγματικό κόσμο και φοβόμασταν μόνο τα πραγματικά όντα, τους συγκεκριμένους κινδύνους, τα πολύ πραγματικά θηρία που μας περιτριγύριζαν. Αυτά είναι που μας έκαναν να φοβόμαστε το σκοτάδι, διότι το σκοτάδι ήταν η ώρα τους. Τότε ήταν που βγαίνανε από τις φωλιές τους και χιμούσαν στα θύματά τους, μέσα από το σκοτάδι όπου καραδοκούσαν αθέατα. Ισως μέσα απ’ αυτόν τον φόβο για τους πραγματικούς κατοίκους του σκοταδιού να ξεπήδησε αργότερα ο φόβος για τους μη πραγματικούς, ο οποίος στην κορύφωσή του θα γεννούσε έναν πλήρη, παντοδύναμο και αόρατο κόσμο. Καθώς φούντωνε η φαντασία, φαίνεται πως μεγάλωνε και ο φόβος του θανάτου, μέχρι που η επερχόμενη Ορδή πρόβαλε αυτόν τον φόβο στο σκοτάδι και το γέμισε με πνεύματα» (σελ. 125-126).

Πιο πρόσφατα, στο βιβλίο του, ο ανθρωπολόγος στο Πρίνστον Αγκουστίν Φουέντες επίσης βλέπει τη θρησκευτικότητα ως κάτι το εξελικτικά και σταδιακά αναπτυσσόμενο, δεν ενστερνίζεται όμως τους απλουστευτικούς αναγωγισμούς του 19ου αιώνα. H «oυσία» τού να είσαι άνθρωπος, θεωρεί, έγκειται βασικά στην ικανότητα σχηματισμού πεποιθήσεων.

Με το βιβλίο του επιχειρεί να συντάξει το ιστορικό της εξέλιξης αυτής της ανθρώπινης ικανότητας. Στόχος του είναι η ένωση των επιμέρους κομματιών του «παζλ» των διαθέσιμων βιολογικών δεδομένων. Πρόκειται, ασφαλώς, για ένα παζλ αποθαρρυντικά πολύπλοκο και αναπόφευκτα ημιτελές, διότι πλήθος απολιθωμάτων απουσιάζει. Ωστόσο, μπορούμε ν’ ανασυνθέσουμε τμηματικά. Αν και ο τίτλος του βιβλίου αναφέρεται στις αιτίες της πίστης, στην πραγματικότητα είναι λίγο παραπλανητικός, διότι δεν επιχειρεί να μας πει τους λόγους που οι άνθρωποι πιστεύουμε.

Αντίθετα, επιχειρεί να εντοπίσει τη γενικότερη σημασία της πίστης (κάθε είδους πίστης, όχι μόνο της θρησκευτικής) για το είδος μας, Homo sapiens. Είναι αξιοπρόσεκτο πως ο Φουέντες δεν αποκλείει την υπερφυσική παρέμβαση. Η βιολογία, μας λέει, μπορεί να πει με σιγουριά πως η κυριολεκτική – επιστημονική ερμηνεία της βιβλικής αφήγησης είναι άστοχη, δεν μπορεί όμως ν’ αποκλείσει οριστικά την πιθανότητα μιας θεϊκής αποκάλυψης στο απώτερο παρελθόν του ανθρώπου.

Οπως καθετί το ανθρώπινο, τα θρησκευτικά συστήματα δεν μπορούν ν’ αναχθούν σε μία στιγμή, διότι δεν προέκυψαν εκ του μηδενός, αλλ’ αναπτύχθηκαν βαθμιαία, μέσα σε δύο εκατομμύρια χρόνια.

Δίνοντας έμφαση στην ανθρώπινη οικοθέση, ο Φουέντες αναγνωρίζει την ανάγκη εξελικτικής ερμηνείας για τα θρησκεύματα, ωστόσο παραδέχεται πως οι πλέον πρόσφατες υποψήφιες εξελικτικές ερμηνείες αναγκαστικά καταλήγουν στο γνωστό πρόβλημα κότας – αβγού και παραείναι αναγωγικές για να μας ικανοποιούν (στο βιβλίο γίνεται κριτική και στον επιστημονισμό, ως μια μορφή φονταμενταλισμού).

Σύμφωνα με τον Φουέντες, το μεγάλο σφάλμα των μέχρι τώρα εξελικτικών εξηγήσεων είναι η επικέντρωσή τους στη λειτουργία, δηλαδή στο τι κάνει μια θρησκεία. Ως εκ τούτου, αφήνεται εκτός της επιστήμης το τι είναι η θρησκεία για όσους την πιστεύουν.

Η ύπαρξη θρησκευτικών πεποιθήσεων είναι κατά πολύ αρχαιότερη από τα επίσημα θρησκευτικά συστήματα, ενώ οι τελετουργίες εμφανίζονται στενά συσχετιζόμενες με την ανθρώπινη επιδεξιότητα κατασκευής εργαλείων. Ο Homo sapiens και ο πολιτισμός του δεν προέκυψαν με τη διέλευση μιας σαφώς οριοθετημένης «γραμμής».

Οι διάφορες επιμέρους όψεις του ανθρώπινου πολιτισμού αναδύθηκαν σε διαφορετικές στιγμές της Ιστορίας μας, για να συνδυαστούν τελικά μεταξύ τους σε συνθέσεις, εδώ και μερικές εκατοντάδες χιλιάδες χρόνια πριν. Αυτή η διαδικασία δεν έχει επ’ ουδενί διακοπεί. Απεναντίας, η ανθρώπινη εμπειρία είναι ένα δυναμικό σύστημα που έχει εξελικτικό παρελθόν, αλλά και μέλλον. Ο Φουέντες, κατόπιν εντατικής μελέτης των σχετικών ζητημάτων, δηλώνει συγκρατημένα αισιόδοξος και κάνει μία πρόταση:

«Η ανθρωπότητα χρειάζεται τόσο την αφοσίωση στην επιστημονική έρευνα όσο και τη δέσμευση της βαθιάς πίστης. Δεν έχει σημασία αν θεωρείτε αυτά τα δύο συστήματα ως δύο διακριτούς πολιτισμούς (“επιστήμη” και “ανθρωπιστικές μελέτες”), όπως ο C. P. Snow, ή ως “επιστήμη” και “θρησκεία”. Το μέλλον, αν θέλουμε να διατηρήσουμε την ελπίδα μας, εξαρτάται από τη συνεργασία, την αμοιβαία επένδυση και την ειλικρινή απαρτίωση των δύο αυτών ειδών πεποίθησης» (σελ. 270-271).

Ο Μύρων Ζαχαράκης είναι υποψήφιος διδάκτωρ Φιλοσοφίας

Jack London
Πριν τον Αδάμ
Μτφ. Ασπασία Αλευρά
Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2006, σελ. 162
Τιμή 8 ευρώ

Agustin Fuentes
Γιατί πιστεύουμε
Η εξέλιξη και ο ανθρώπινος τρόπος ύπαρξης
Μτφ. Θεόδωρος Παραδέλλης
Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2023, σελ. 312
Τιμή 16 ευρώ