Ο Μιχαήλ Αγγελος της βιντεοτέχνης

Ενα ατύχημα που τον οδήγησε παραλίγο στον βυθό μιας λίμνης, ένας έπαινος στο νηπιαγωγείο και μια κάμερα που ήρθε στον δρόμο του τυχαία στην εφηβεία αποδείχθηκαν οι κινητήριες δυνάμεις που τον μεταμόρφωσαν από ένα παιδί που γεννήθηκε στο Κουίνς της Νέας Υόρκης σε έναν καλλιτέχνη που «χρησιμοποιούσε τη σύγχρονη τεχνολογία για να αφυπνίσει συναισθήματα του παρελθόντος». Σε έναν δημιουργό που μετουσίωσε τα προσωπικά του βιώματα, τις εμπειρίες, τους φόβους και το πένθος σε πηγή έμπνευσης. «Επλασε» μέσα από τον φακό της βιντεοκάμεράς του έργα που άφησαν ανεξίτηλο το αποτύπωμά τους όχι μόνο στην Ιστορία της Τέχνης, αλλά και σε όσους έχουν σταθεί απέναντί τους. Και εξελίχθηκε σε έναν Ρέμπραντ για κάποιους ή σε έναν Μιχαήλ Αγγελο κατ’ άλλους, της εποχής του βίντεο.

Ο Μπιλ Βιόλα πέθανε σε ηλικία 73 ετών βυθισμένος σε έναν δικό του κόσμο, χτυπημένος από τη νόσο Αλτσχάιμερ. Πριν όμως χαθεί στα μονοπάτια της λήθης είχε καταφέρει να οδηγήσει όλους όσοι είχαν δει τα έργα του στους κόσμους που έπλαθε ο ίδιος, έχοντας πάντα τρεις σταθερούς άξονες – την αργή κίνηση, το νερό και την πνευματικότητα – και μια μοναδική ικανότητα να συνδυάζει την τεχνολογία με μια βαθιά ποιητική αίσθηση.

Δεν είναι τυχαίο άλλωστε ότι το πρώτο έργο βιντεοτέχνης που μπήκε στη συλλογή του Μητροπολιτικού Μουσείου της Νέας Υόρκης ήταν δικό του – «Ο Χαιρετισμός» – και πως το 2002 τρία μεγάλα μουσεία – η Τέιτ στο Λονδίνο, το Γουίτνι στη Νέα Υόρκη και το Πομπιντού στο Παρίσι – συνασπίστηκαν για να αποκτήσουν από κοινού την εμβληματική δημιουργία του «Πέντε Αγγελοι για τη Χιλιετία».

Φωτιά και νερό, ζωή και θάνατος είναι οι πρωταγωνιστές του έργου του. Κι αν εκείνος θεωρείται – απολύτως δίκαια – από τους σημαντικότερους δημιουργούς της βιντεοτέχνης, ο ίδιος παρομοίαζε τη δουλειά του με ενός γλύπτη: οι εικόνες ήταν η πρώτη ύλη, το μάρμαρο, η πέτρα. Οταν έφτανε η ώρα του μοντάζ άρχιζε πραγματικά το έργο να παίρνει μορφή.

Η πρώτη συνάντηση του Μπιλ Βιόλα με την κάμερα έγινε κατά την τελευταία του χρονιά στο γυμνάσιο, το 1969, όταν έφτασε στην τάξη του μια ογκώδης βιντεοκάμερα που συνδεόταν με ένα καλώδιο σε μια συσκευή εγγραφής. Μαγεύτηκε από το μπλε φως που εξέπεμπε. Ηταν ακριβώς το ίδιο με εκείνο που είχε δει όταν είχε γλιστρήσει στο νερό μιας λίμνης σε ηλικία έξι ετών και λίγο έλειψε να πνιγεί μέχρι να τον ανασύρει σώο ένας θείος του. «Η έλλειψη βαρύτητας και το βαθύ μπλε γύρω μου είναι μια αίσθηση που δεν ξέχασα ποτέ. Νόμιζα ότι ήμουν στον παράδεισο καθώς ήταν ό,τι πιο όμορφο είχα δει», είχε πει σε συνεντεύξεις του.

Δεν ήταν όμως εκείνη η στιγμή που συνειδητοποίησε ότι θέλει να γίνει καλλιτέχνης. Την απόφασή του την πήρε σε ηλικία πέντε ετών, όταν ένας ανεμοστρόβιλος που είχε σχεδιάσει – τον μάθαινε σχέδιο η μητέρα του χωρίς να διαθέτει ιδιαίτερες γνώσεις – έτυχε δημοσίου επαίνου από τη δασκάλα του στο νηπιαγωγείο. Η σχέση του δε με την κάμερα σφραγίστηκε όταν ένας συμφοιτητής του στο Πανεπιστήμιο των Συρακουσών (ιδιωτικό πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης) είχε δημιουργήσει ένα στούντιο όπου μπορούσαν να γίνουν έργα με το συγκεκριμένο μέσο. «Κάτι στο μυαλό μου μού έλεγε ότι θα το έκανα όλη μου τη ζωή», θυμόταν. Το επόμενο καλοκαίρι δούλεψε ως θυρωρός στο τεχνολογικό κέντρο του Πανεπιστημίου, ώστε να μπορεί το βράδυ να έχει πρόσβαση στην αίθουσα του βίντεο.

Και το 1972, έκανε το πρώτο του έργο, το Tape I, μια μελέτη της δικής του αντανάκλασης σε έναν καθρέφτη. Το I στον τίτλο του έργου δεν ήταν ρωμαϊκός αριθμός αλλά προσωπική αντωνυμία. Εγώ. Ηταν αρκετό για να τραβήξει την προσοχή ενός πρωτοποριακού στούντιο στη Φλωρεντία που συνεργαζόταν με τους κορυφαίους της Αρτε Πόβερα, οπότε βρέθηκε δίπλα στον Μάριο Μερτζ και τον Γιάννη Κουνέλλη. Μέχρι το 1977, η φήμη του στον μικρό αλλά αναπτυσσόμενο κόσμο της βιντεοτέχνης τον οδήγησε στην πρόσκληση να παρουσιάσει τη δουλειά του στη Μελβούρνη όπου και γνώρισε τη σύζυγο και εν συνεχεία συνεργάτιδά του, Κίρα Πέροφ.

Τα επόμενα χρόνια για τον Μπιλ Βιόλα ήταν γεμάτα με μεγάλα ταξίδια – από την Ιαπωνία (όπου έμεινε για ενάμιση χρόνο με υποτροφία από τη Sony ενώ μελετούσε παράλληλα τις αρχές του Βουδισμού) έως τα νησιά του Σολομώντα για να καταγράψει τις παραδοσιακές τελετές.

Η συνάντηση του ιερού και του τεχνολογικά «βέβηλου» θα σημαδέψει το έργο του για τις τέσσερις δεκαετίες που θα ακολουθήσουν, καθώς θα εντρυφήσει στη μυστικιστική πλευρά και άλλων θρησκειών. «Οταν κρατούσα την κάμερα, κρατούσα ένα φιλοσοφικό σύστημα, όχι απλώς κάποιο εργαλείο συλλογής εικόνας και ήχου», συνήθιζε να λέει.

Κομβικό σημείο θα αποδειχθεί και ο θάνατος της μητέρας του, την οποία θα κινηματογραφήσει ετοιμοθάνατη και μετά σε ένα ανοιχτό φέρετρο, υλικό που θα αξιοποιήσει σε δύο πολύ σημαντικά έργα του: «Το Πέρασμα» και το «Τρίπτυχο της Νάντης», ένα τρικάναλο έργο στο οποίο προβάλλονται ταυτοχρόνως μια γυναίκα εν ώρα τοκετού, η ετοιμοθάνατη μητέρα του και στο μέσο ένας άνδρας βυθισμένος σε μια πισίνα.

Στο μεταξύ το έργο του θα παρουσιαστεί από την Documenta και την Μπιενάλε της Βενετίας έως σε μεγάλες ατομικές εκθέσεις με χιλιάδες επισκέπτες από την Ιαπωνία έως το Παρίσι. Θα τιμηθεί με πολλά βραβεία και θα είναι παρών ακόμη και στους Ολυμπιακούς Αγώνες της Αθήνας καθώς η εμβληματική του «Σχεδία» έκανε το ντεμπούτο της στη συλλογή του Εθνικού Μουσείου Σύγχρονης Τέχνης.

Ο Μπιλ Βιόλα δεν είναι πια εδώ. Αν ήταν όμως θα επαναλάμβανε την αγαπημένη του ρήση του ταοϊστή φιλοσόφου Τσουάνγκ-Τζου: «Η γέννηση δεν είναι αρχή. Ο θάνατος δεν είναι τέλος».