Αρχαίο πνεύμα αθάνατο σε… σινεμασκόπ

Αποφασισμένος να παρουσιάσει στον κόσμο τους καλύτερους Ολυμπιακούς Αγώνες από πλευράς οργάνωσης, ο Αδόλφος Χίτλερ ανέθεσε στη σκηνοθέτρια Λένι Ρίφενσταλ τη δύσκολη αποστολή της παγκόσμιας προβολής των Ολυμπιακών Αγώνων του 1936 στο Βερολίνο. Ετσι προέκυψε η «Olympia» («Οι θεοί του σταδίου», 1936), ντοκιμαντέρ διάρκειας τεσσάρων ωρών σε δυο μέρη («Το φεστιβάλ των εθνών», «Το φεστιβάλ της ομορφιάς»). Παραμένει αποστομωτικής αξίας με τη Ρίφενσταλ (παρά τις πιέσεις) να απεικονίζει τον θρίαμβο του Αφροαμερικανού Τζέσι Οουενς, τον οποίο ο Χίτλερ δεν χαιρέτησε, που κέρδισε το χρυσό μετάλλιο στα 100 και στα 200 μέτρα και στο άλμα εις μήκος (η ιστορία πέρασε και στο σινεμά το 2016 στον «Ανθρωπο που ταπείνωσε τον Χίτλερ»/«Race» με τον Στέφαν Τζέιμς ως Οουενς). Ξεφεύγοντας από τα στεγνά επίκαιρα της εποχής, η «Olympia» ανέδειξε την καλλιτεχνική άποψη στο ρεπορτάζ και άνοιξε τον δρόμο στο είδος του ντοκιμαντέρ. Το 1964, ο ιάπωνας σκηνοθέτης Κον Ιτσικάουα επελέγη για να κινηματογραφήσει τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Τόκιο στο «Tokyo Olympiad», ενώ η επίσημη ταινία των Ολυμπιακών Αγώνων του 1972 στο Μόναχο τιτλοφορήθηκε «Visions of Eight» («Το θαύμα των Ολυμπιακών Αγώνων») γιατί φέρει την υπογραφή οκτώ διαφορετικών σκηνοθετών: Μίλος Φόρμαν (Τσεχοσλοβακία), Κ. Ιτσικάουα (Ιαπωνία), Αρθουρ Πεν (ΗΠΑ), Γιούρι Οζεροφ (Σοβιετική Ενωση), Κλοντ Λελούς (Γαλλία), Μίκαελ Πφλέγκαρ (Δυτική Γερμανία), Τζον Σλέσινγκερ (Ηνωμένο Βασίλειο) και Μέι Ζέτερλινγκ (Σουηδία). Ομως, οι Ολυμπιακοί Αγώνες του 1972 έμειναν στην ιστορία εξαιτίας του τρομοκρατικού χτυπήματος των Αράβων στο Ολυμπιακό Χωριό του Μονάχου, θέμα στο οποίο περιορίστηκε ο σκηνοθέτης Γουίλιαμ Γκρέιαμ στη φιξιόν αναπαράσταση «21 ώρες στο Μόναχο» («21 hours in Munich») και με διαφορετικό τρόπο αργότερα ο Στίβεν Σπίλμπεργκ στο δικό του αριστουργηματικό «Μόναχο» (2006).

Ταινίες μυθοπλασίας

Το 1981 ο βρετανός σκηνοθέτης Χιου Χάντσον κατέθεσε τους «Δρόμους της φωτιάς» («Chariοts of fire» – Οσκαρ καλύτερης ταινίας και καλύτερης μουσικής για τον Βαγγέλη Παπαθανασίου) μια επική αναπαράσταση των Ολυμπιακών Αγώνων του 1924 στο Παρίσι μέσα από την αληθινή ιστορία δύο δρομέων: ενός σκοτσέζου καθολικού ιερέα (Νάιτζελ Χέιβερς) και ενός εβραίου φοιτητή στο Κέιμπριτζ (Μπεν Κρος). Παραμένει η πιο αναγνωρίσιμη μέχρι σήμερα ταινία μυθοπλασίας με θέμα τους Ολυμπιακούς Αγώνες, όμως το σινεμά έχει δηλώσει ενδιαφέρον ποικιλοτρόπως στο θέμα: η περίπτωση του Τζιμ Θορπ, τον οποίο υποδύθηκε ο Μπαρτ Λάνκαστερ στην ταινία «Jim Thorpe – All American» («Μπρούντζινα κορμιά», 1951), κινεί την περιέργεια: στους Ολυμπιακούς της Στοκχόλμης (1912) ο ιθαγενής Αμερικανός Θορπ ανακηρύχθηκε χρυσός ολυμπιονίκης στο πένταθλο και το δέκαθλο, αλλά αργότερα έγινε γνωστό ότι είχε ήδη παίξει μπέιζμπολ σε (ημι)επαγγελματική ομάδα, οπότε αναγκάστηκε να παραδώσει πίσω τα μετάλλιά του.

Το όραμα του βαρόνου Πιερ ντε Κουρμπετέν, που είχε πρώτος την ιδέα των μοντέρνων Ολυμπιακών 1.500 χρόνια μετά τους αγώνες της αρχαιότητας, μοιάζει εδώ και πολλά χρόνια με ουτοπία. Στην αφίσα της ταινίας του Μάικλ Γουίνερ «Ημέρες δόξας» («The games», 1970), που καταγράφει τις παράλληλες ιστορίες τεσσάρων μαραθωνοδρόμων (Ράιαν Ο’ Νιλ, Μάικλ Κρόφορντ, Σαρλ Αζναβούρ, Αθολ Κόμπτον) ενώ προετοιμάζονται πυρετωδώς για τον Μαραθώνιο των Ολυμπιακών του 1960 στη Ρώμη, διαβάζουμε: «Κάθε τέσσερα χρόνια η υφήλιος πηγαίνει στον πόλεμο. Το όνομά του, Ολυμπιακοί Αγώνες». Και είναι αλήθεια.

Στις άξιες λόγου κινηματογραφικές βιογραφίες ολυμπιονικών ανήκουν δυο που ασχολήθηκαν με τον Στιβ Πρεφοντέν, τον μοναδικό κάτοχο επί σειρά ετών όλων των ρεκόρ δρόμου, από τα 2.000 ως τα 10.000 μέτρα: το «Prefontaine» με τον Τζάρεντ Λίτο στον ρόλο του τίτλου και το «Χωρίς όρια» («Without limits», 1998) όπου τον υποδύεται ο Mπίλι Κράνταπ. Το «Χωρίς όρια» σκηνοθέτησε ο σεναριογράφος της «Τσαϊνατάουν» Ρόμπερτ Τάουν, ο οποίος στην πρώτη ταινία που γύρισε ο ίδιος, «Personal best» («Κάψα στα κορμιά», 1980), έθιξε το ζήτημα της γυναικείας ομοφυλοφιλίας στον αθλητισμό μέσα από την ιστορία δυο αθλητριών του στίβου (Μάριελ Χέμινγκουεϊ, Πατρίς Ντόνελι) ενώ προετοιμάζονται για να λάβουν μέρος στους Ολυμπιακούς Αγώνες.

Η Αθήνα του 2004

Το 2004, ενόψει Ολυμπιακών Αγώνων της Αθήνας, ο Αντώνης Κόκκινος με τον «Μαραθώνιο» κατέθεσε σκέψεις που τον απασχολούν για το στίγμα της Αθήνας του 2004: με αφορμή την προετοιμασία ενός νεαρού μαραθωνοδρόμου για τους Ολυμπιακούς Αγώνες (ο πραγματικός αθλητής Μιχάλης Γκούσης), το φιλμ μετατρέπεται σε παραβολή για τα συναισθηματικά αδιέξοδα του ρομαντικού προπονητή του (Γιάννης Κοκιασμένος), κυρίως σε ό,τι αφορά τις γυναίκες. Αλλά και η «Πόλη των θαυμάτων» του Δημήτρη Αθανίτη δεν είναι άλλη από την Αθήνα την περίοδο της μεγάλης αθλητικής γιορτής των Ολυμπιακών Αγώνων, ενώ ο Γιάννης Σμαραγδής με αφορμή τους Ολυμπιακούς του 2004 και στόχο την ανάδειξη του ελληνικού πνεύματος και τη σύνδεσή του με τον ολυμπισμό σκηνοθέτησε το δραματοποιημένο ντοκιμαντέρ «Σπύρος Λούης» πάνω στη ζωή του μαραθωνοδρόμου ολυμπιονίκη των πρώτων Ολυμπιακών Αγώνων του 1896 Σπύρου Λούη.