Ποια θα είναι η εξωτερική πολιτική των ΗΠΑ σε περίπτωση μιας νέας κυβέρνησης Τραμπ

Πολλοί ηγέτες ανά τον πλανήτη έχουν ήδη προεξοφλήσει νίκη του Τραμπ στις επόμενες αμερικανικές εκλογές και ορισμένοι μάλιστα του συμπεριφέρονται σαν να έχει ήδη εκλεγεί (βλ. Ορμπαν, Ζελένσκι, Ερντογάν). Φίλοι και εχθροί των ΗΠΑ σχεδιάζουν από τώρα στρατηγικές για το πώς θα αντιδράσουν στην περίπτωση που αυτή η πρόβλεψη επαληθευτεί. Τίθεται λοιπόν το ερώτημα τι θα αλλάξει στην αμερικανική εξωτερική πολιτική σε περίπτωση εκλογής του Τραμπ.

Για να απαντήσουμε σε αυτό το υποθετικό ερώτημα θα πρέπει να λάβουμε υπόψη μας την πολιτική που ακολούθησε η κυβέρνηση Τραμπ την τετραετία 2017-2021, την ιδεολογία του τραμπισμού (America first, Make America great again) και τις προεκλογικές διακηρύξεις τόσο του Τραμπ όσο και του υποψήφιου αντιπροέδρου Βανς, ο οποίος έχει εσχάτως αναδειχθεί ως ο αυθεντικός εκφραστής του λαϊκού ρεπουμπλικανισμού.

Η εικόνα που σχηματίζεται από τα πιο πάνω δεδομένα είναι η εξής:

Προτεραιότητα αναμένεται να δοθεί στην Κίνα. Η μετατόπιση του αμερικανικού ενδιαφέροντος από τον Ατλαντικό στον Ειρηνικό άρχισε ήδη από τον Ομπάμα το 2012 και συνεχίστηκε από την κυβέρνηση Μπάιντεν. Αυτό ήταν αναμενόμενο τη στιγμή που το κέντρο βάρους του πλανήτη έχει μετατοπιστεί από την Ευρώπη (17% του παγκόσμιου πλούτου) στην Ασία (54%). Το κυρίαρχο αφήγημα στην Ουάσιγκτον είναι ότι η Κίνα αποτελεί έναν αναδυόμενο γεωπολιτικό ανταγωνιστή που, αν κυριαρχήσει στην Ασία, θα ξεπεράσει σε ισχύ τις ΗΠΑ. Αυτό για τις ΗΠΑ συνιστά απειλή. Σε αντίθεση όμως με την κυβέρνηση Μπάιντεν, μια νέα κυβέρνηση υπό τον Τραμπ θα επικεντρωθεί αποκλειστικά στην αντιμετώπιση της Κίνας, κλείνοντας έτσι τα δευτερεύοντα μέτωπα, και θα επενδύσει ακόμη περισσότερο σε μια στρατιωτική στρατηγική «ανάσχεσης» αυξάνοντας τις αμερικανικές αμυντικές δαπάνες.

Ταυτόχρονα, θα απαιτήσει μεγάλο μέρος του κόστους της στρατιωτικής προετοιμασίας να καλυφθεί από τους συμμάχους της στον Ειρηνικό (Ιαπωνία, Νότια Κορέα, Ταϊβάν, Φιλιππίνες, Αυστραλία) που θα κληθούν να πληρώσουν αυξημένα «ασφάλιστρα» για την προστασία που τους προσφέρουν οι ΗΠΑ έναντι της Κίνας. Οποιος σύμμαχος δεν συμμορφωθεί θα κινδυνεύει να στερηθεί την αμερικανική ομπρέλα προστασίας. Το πόσο αξιόπιστες θα αποδειχθούν οι αμερικανικές δεσμεύσεις στους εκεί συμμάχους μένει να αποδειχθεί στην πράξη. Η ρητορική του τύπου «πρώτα οι ΗΠΑ» (America first) πάντως δεν βοηθάει την αμερικανική αξιοπιστία. Κάποιοι από τους συμμάχους των ΗΠΑ στον Ειρηνικό (Νότια Κορέα, Ιαπωνία) καλλιεργούν ήδη την πυρηνική τους επιλογή για παν ενδεχόμενο.

Σε μια προσπάθεια να αναγεννήσει τη φθίνουσα βιομηχανική παραγωγή των ΗΠΑ, ο Τραμπ προτίθεται να επιβάλει δασμούς της τάξεως του 60% στις κινεζικές εισαγωγές προϊόντων και αυστηρότερους περιορισμούς στις αμερικανικές εξαγωγές τεχνολογίας. Αν αυτό υλοποιηθεί, θα οδηγήσει σε εμπορικό πόλεμο με την Κίνα, πράγμα που ο Τραμπ και η ομάδα του εκτιμούν ότι θα βλάψει περισσότερο την Κίνα από ό,τι τις ΗΠΑ. Εχει υπολογιστεί ότι ο εμπορικός πόλεμος θα επιφέρει σημαντική μείωση του κινεζικού ΑΕΠ. Αυτό είναι πιθανό να οδηγήσει σε εθνικιστική αντίδραση στο Πεκίνο που σε κάθε περίπτωση έχει επικεντρωθεί στη δημιουργία ενός ανταγωνιστικού προς τη Δύση οικοσυστήματος (βλ. BRICS, νέος Δρόμος του Μεταξιού). Ολα αυτά βέβαια θα επιτείνουν το πισωγύρισμα από την παγκοσμιοποίηση των προηγούμενων δεκαετιών.

Εκεί όμως που αναμένεται δραστική αλλαγή πολιτικής είναι απέναντι στη Ρωσία και την Ουκρανία. Ο Τραμπ έχει ασκήσει δριμεία κριτική στην κυβέρνηση Μπάιντεν και έχει υποστηρίξει ότι ο πόλεμος «δι’ αντιπροσώπων» που διεξάγουν οι ΗΠΑ έναντι της Ρωσίας ενέχει τον κίνδυνο κλιμάκωσης σε πυρηνικό πόλεμο, ενώ ταυτόχρονα έχει σπρώξει τη Ρωσία στην αγκαλιά της Κίνας δημιουργώντας έτσι έναν ευρασιατικό κολοσσό. Θα προσπαθήσει λοιπόν να συμβάλει στον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία και να δημιουργήσει ρωγμές στις σχέσεις Ρωσίας – Κίνας. Γι’ αυτόν τον σκοπό αναμένεται να χρησιμοποιήσει τη στρατηγική «μπαστούνι και καρότο». Συγκεκριμένα, θα εκβιάσει τις δυο πλευρές να σταματήσουν τον πόλεμο με βάση τα τετελεσμένα στο έδαφος: η Ουκρανία θα εκβιαστεί να συμφωνήσει σε εκεχειρία με την απειλή διακοπής βοήθειας, ενώ η Ρωσία θα εκβιαστεί με την απειλή ότι θα δοθεί κορυφαία αμερικανική στρατιωτική τεχνολογία στην Ουκρανία για χρήση ενάντια ρωσικών στόχων χωρίς περιορισμούς. Το «καρότο» στην Ουκρανία θα είναι κάποια μορφή εγγυήσεων ασφαλείας και υποσχέσεις εισόδου στην ΕΕ, ενώ στη Ρωσία το «καρότο» θα είναι η άρση των διεθνών οικονομικών κυρώσεων και η αποδέσμευση των ρωσικών περιουσιακών στοιχείων που έχουν κατασχεθεί σε δυτικές τράπεζες. Δύσκολα η Ρωσία και η Ουκρανία θα απορρίψουν μια τέτοια πρόταση λαμβάνοντας ως δεδομένο την αιμορραγία που έχουν ήδη υποστεί από τον Φεβρουάριο του 2022.

Οσον αφορά τις διατλαντικές σχέσεις, εκεί θα πρέπει να αναμένεται σοβαρή κρίση. Ο Τραμπ θεωρεί την Ευρωπαϊκή Ενωση γεωοικονομικό ανταγωνιστή των ΗΠΑ και απειλεί να επιβάλει δασμούς όσο διατηρείται το εμπορικό πλεόνασμα άνω των 200 δισ. δολαρίων υπέρ των Ευρωπαίων. Θεωρεί επίσης ότι οι Ευρωπαίοι έχουν ιστορικά εκμεταλλευτεί τις ΗΠΑ, αρνούμενοι να πληρώσουν για την ασφάλειά τους το μερίδιο που τους αναλογεί. Στη σημερινή γεωπολιτική συγκυρία πιστεύει ότι οι Ευρωπαίοι δεν χρειάζονται αμερικανική προστασία τη στιγμή που διαθέτουν δημογραφικό πλεονέκτημα τρία προς ένα και οικονομικό πλεονέκτημα δέκα προς ένα έναντι της Ρωσίας. Για να συνεχίσει να προσφέρει αμυντική κάλυψη στην Ευρώπη θα απαιτήσει πρώτον τη σημαντική αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών, δεύτερον τη στρατιωτική υποστήριξη των Ευρωπαίων ενάντια στην Κίνα με εμπλοκή του ΝΑΤΟ στην Ασία και τρίτον την απαγκίστρωση των ευρωπαϊκών οικονομιών από την Κίνα. Δύσκολα οι Ευρωπαίοι θα μπορέσουν να ανταποκριθούν σε αυτές τις απαιτήσεις, οπότε είναι πιθανό οι δυο πλευρές, 75 χρόνια μετά την ίδρυση του ΝΑΤΟ, να τραβήξουν χωριστούς δρόμους.

Απαγκίστρωση των ΗΠΑ από την Ευρώπη θα προκαλέσει γεωπολιτικό σοκ που θα οδηγήσει είτε σε κοινή ευρωπαϊκή άμυνα στο πλαίσιο των προτάσεων του γάλλου προέδρου Μακρόν είτε, το πιθανότερο, σε γεωπολιτικό χάος όπου κάθε ευρωπαϊκή χώρα θα αναζητεί τον δικό της τρόπο να προστατευθεί. Κάποιες χώρες θα αναζητήσουν ειδική σχέση με τις ΗΠΑ, άλλες με τη Ρωσία, άλλες με την Κίνα, ενώ ορισμένες, όπως η Γερμανία και η Πολωνία, ίσως προσπαθήσουν να δημιουργήσουν τη δική τους πυρηνική αποτροπή. Δεν αποκλείεται επίσης να δημιουργηθούν νέοι περιφερειακοί γεωπολιτικοί συνασπισμοί από χώρες της Ανατολικής Ευρώπης που συμμετέχουν στην «πρωτοβουλία των τριών θαλασσών» ή από τους Σκανδιναβούς σε συνεργασία με τους Αγγλους. Η Ελλάδα θα αναζητήσει ασφάλεια εμβαθύνοντας τις σχέσεις της με τη Γαλλία.

Τέλος, αναφορικά με την ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, οι ΗΠΑ θα προσπαθήσουν να απαγκιστρωθούν σταδιακά από την περιοχή, χωρίς όμως να εγκαταλείψουν το Ισραήλ, το οποίο θα εξακολουθήσουν να ενισχύουν οικονομικά, τεχνολογικά και στρατιωτικά για λόγους που έχουν να κάνουν περισσότερο με την εσωτερική αμερικανική πολιτική και λιγότερο με γεωπολιτικούς υπολογισμούς. Η στρατηγική σταθερότητα στη Δυτική Ασία, όταν απαγκιστρωθούν οι ΗΠΑ, θα εξαρτηθεί από την ένταση του γεωπολιτικού ανταγωνισμού μεταξύ των τεσσάρων μεγάλων περιφερειακών δυνάμεων: Ιράν, Τουρκία, Σαουδική Αραβία και Ισραήλ. Η δημιουργία (ή μη) παλαιστινιακού κράτους θα αποτελέσει εστία αστάθειας που θα συνεχίσει να επηρεάζει την ελευθερία της ναυσιπλοΐας στην Ερυθρά Θάλασσα, με αρνητικό αντίκτυπο για την Ελλάδα. Αν τελικά επικρατήσει στρατηγική αστάθεια στην περιοχή, το Ιράν, η Τουρκία και η Σαουδική Αραβία είναι πιθανό να καταφύγουν σε πυρηνικοποίηση επιδιώκοντας να αυξήσουν την ασφάλειά τους. Αυτό όμως θα μειώσει την ασφάλεια τρίτων χωρών όπως η Ελλάδα.

Η γεωπολιτική αβεβαιότητα που θα δημιουργηθεί στην Ευρώπη σε περίπτωση εκλογής του Τραμπ δεν συμφέρει την Ελλάδα που έχει τα τελευταία 45 χρόνια συνδέσει την ασφάλειά της με την εμβάθυνση της ευρωπαϊκής ενοποιητικής διαδικασίας. Ενδεχόμενη απαγκίστρωση των ΗΠΑ από την Ευρώπη είναι πιθανό να εκτροχιάσει αυτή την ενοποιητική διαδικασία και να αυξήσει τους γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς μεταξύ των μεγάλων ευρωπαϊκών δυνάμεων (Γαλλία, Γερμανία, Αγγλία, Ιταλία), που ενώ είχαν ανώδυνα αποδεχθεί την πρωτοκαθεδρία των ΗΠΑ σε ζητήματα ευρωπαϊκής ασφάλειας, δεν είναι διατεθειμένες να αποδεχτούν αντίστοιχη πρωτοκαθεδρία άλλων ευρωπαϊκών μεγάλων δυνάμεων. Δεν αποκλείεται λοιπόν η Ευρώπη να επιστρέψει στο σκοτεινό της παρελθόν.

Ο Αθανάσιος Πλατιάς είναι ομότιμος καθηγητής Στρατηγικής στο Πανεπιστήμιο Πειραιώς και πρόεδρος του Συμβουλίου Διεθνών Σχέσεων