Μαλαματένια μνήμη

Χωρίς βέβαια να τον έχει περιβάλει μια οποιαδήποτε μορφή σιωπής, μέσα στα έξι χρόνια που έχει εκδημήσει εις Κύριον (έφυγε στις 22 Ιουλίου του 2018), ο ποιητής, πεζογράφος, μελετητής, ερευνητής και στιχουργός Μάνος Ελευθερίου, αισθάνεσαι τον λόγο που έγινε και γίνεται για το έργο του, να μην είναι ο πιο καίριος – ή έστω ο λόγος που θα ευχαριστούσε τον ίδιο. Καθώς η όντως εντυπωσιακή στιχουργική του επίδοση φαίνεται να μονοπωλεί όχι μόνο το ενδιαφέρον του μεγάλου κοινού, αλλά και να «βολεύει» τους ομοτέχνους του στην ποίηση και την πεζογραφία, αφού γίνεται μικρότερος ο διαγκωνισμός ανάμεσά τους με την «καθαίρεση» του Μάνου Ελευθερίου σε έναν συγκλονιστικά, αλλά μόνο ως στιχουργό, αναγνωρισμένο δημιουργό. Αν και μελετώντας προσεκτικά τουλάχιστον τα πέντε μυθιστορήματά του (παραλείπουμε το πρώτο του αφηγηματικό βιβλίο «Το διευθυντήριο» που μάλλον σιωπηρά το είχε απορρίψει) τον «Καιρό των χρυσανθέμων», τη «Γυναίκα που πέθανε δύο φορές», τον «Ανθρωπο στο πηγάδι», το «Φαρμακείον εκστρατείας» και τους «Ανδρες του αίματος» (το τελευταίο εκδόθηκε μετά τον θάνατό του), θα μπορούσες να τα στεγάσεις κάτω από έναν κοινό τίτλο που θα ήταν «ο αιώνας του Μάνου Ελευθερίου», αντιμετωπίστηκε ως ένας συγγραφέας που είχε απλά «ερωτοτροπήσει» με την πεζογραφία.

Αν και θα μπορούσε να ισχυριστεί τεκμηριωμένα κανείς πως σε όποιον βαθμό συνιστά μια μαρτυρία της εποχής τους το έργο του Στρατή Τσίρκα, του Αλέξανδρου Κοτζιά, του Ανδρέα Φραγκιά, του Γιώργου Ιωάννου, του Μένη Κουμανταρέα, του Βασίλη Βασιλικού (αλλά και άλλων), το ίδιο ακριβώς ισχύει με τον Μάνο Ελευθερίου. Οσο συγκινητικό και προκλητικό παραμένει ταυτόχρονα το να μελετάς τον Μάνο Ελευθερίου ως έναν αναγεννησιακό δημιουργό, άλλο τόσο συναρπαστική αισθάνεσαι την παρουσία του ανθρώπου που η λογοτεχνία και η ποίηση ειδικότερα είχαν κατακυριεύσει την ύπαρξή του ολόκληρη ώστε να μη θυμάται, να μη δημιουργεί και γενικότερα να μη ζει, αν το καθετί δεν υπήρχε – όσο καθημερινό και αν ήταν – σε σχέση με ένα βιβλίο, με ένα ποίημα, με έναν ποιητή, ή με έναν άνθρωπο που όση περισσότερη ανωνυμία τον είχε περιβάλει τόσο μυθικότερος είχε γίνει για τη συνείδησή του. Είτε επρόκειτο για τη γιαγιά του είτε για έναν συστρατιώτη του, σύμφωνα με όσα είχαν πει και τα είχε αποθησαυρίσει μόνο η δική του ακοή.

Θα έλεγες πως είχε οργανώσει τη ζωή του με έναν τρόπο σαν να έγραφε από μόνη της ένα μυθιστόρημα ώστε αν την ώρα του απολογισμού ή της τελικής κρίσεως στους κόλπους πια του Θεού καλούνταν να την υπερασπιστεί, θα του ήταν ανυπόφορο να κριθεί ως ένα έργο λιγότερο εντελές σε σχέση με ένα ποιητικό του δημιούργημα. Με αποτέλεσμα ακόμα και οι πιο ανακόλουθες συμπεριφορές του, αντί για ερωτηματικό, να προκαλούν μαζί με τη συγκίνηση και ένα αίσθημα βαθιάς ευφορίας. Φτάνει να θυμηθούμε πως ο άνθρωπος που άναβε καθημερινά το καντήλι μπροστά στα εικονίσματα, μνημονεύοντας κυρίως αγνώστους του που τον θάνατό τους είχε πληροφορηθεί χάρη στις νεκρώσιμες αγγελίες των εφημερίδων, είχε επιλέξει η κηδεία του να είναι πολιτική και η σορός του να αποτεφρωθεί.

Οσο σκληρός μπορεί να ήταν σε σχέση με τα προσωπικά του προβλήματα άλλο τόσο «λίγωνε» με τα προβλήματα ιδιαίτερα των μικρών παιδιών και των ηλικιωμένων ατόμων. Τους συνέτρεχε με όποιον τρόπο του ήταν μπορετό, αφιερώνοντάς τους συχνά με μνεία του ονόματός τους ένα μακρύ ποίημα. Δεν φοβόταν να «τσαλακωθεί» όταν επρόκειτο να εκφράσει τον θαυμασμό του και απαρομοίαστη παραμένει η σκηνή που, τρέχοντας πίσω από το αυτοκίνητο της Μαρίας Κάλλας, μετά την παράσταση της Νόρμας στο Ηρώδειο, στα 1961, φωνάζοντας «Να ζήσεις, Μαράκι μας». Μιλάμε για έναν δημιουργό που μελετώντας το έργο του θα συναντηθείς με άφθονους στίχους του σολωμικής κυριολεκτικά καταγωγής, όπως, για παράδειγμα, «Και από το παλιό μαρτύριο να έχει μείνει / ένα σκυλί τη νύχτα που διψά».