Πώς η Δεξιά «υιοθέτησε» τον σουρεαλισμό

Πριν ακόμη γράψει το Μανιφέστο του Σουρεαλισμού, το 1924, ο Αντρέ Μπρετόν επισκέφθηκε τον Φρόιντ στη Βιέννη το 1921 και αργότερα, το 1938, το ίδιο έπραξε και ο Σαλβαδόρ Νταλί που τον συνάντησε στο Λονδίνο. Ομως ο Φρόιντ, συντηρητικός σε θέματα αισθητικής, ήταν επιφυλακτικός. «Είχα την τάση να βλέπω τους υπερρεαλιστές ως απόλυτα παλαβούς», έγραψε στον Στέφαν Τσβάιχ. Η δυσκολία του Φρόιντ να κατανοήσει το νέο κίνημα αισθητικής είναι ήδη εμφανής στον ορισμό των σουρεαλιστών: η υπερρεαλιστική δημιουργία παράγεται εφόσον απουσιάσει οποιοσδήποτε έλεγχος που ασκείται από τη λογική. Στο βιβλίο του «Why Surrealism Matters» (εκδ. Yale), ο Mark Polizzotti, βιογράφος του Μπρετόν και μεταφραστής πολλών υπερρεαλιστικών κειμένων, παρουσιάζει εκτενώς τις ποικίλες επιρροές του κινήματος.

Ο Χαλ Φόστερ, καθηγητής ιστορίας της τέχνης στο Πανεπιστήμιο του Πρίνστον και συγγραφέας βιβλίων και δοκιμίων για το μεταμοντέρνο, την πρωτοπορία και τις θεωρίες αισθητικής, στην κριτική του στο «London Review of Books» για το «Why Surrealism Matters» επισημαίνει μεταξύ άλλων και την περίπλοκη σχέση του σουρεαλισμού με την πολιτική. Ο Μπρετόν αναφέρθηκε κάποτε στον Μαρξ και τον Φρόιντ ως «συγκοινωνούντα δοχεία». Σε μια κριτική του έργου του Τρότσκι για τον Λένιν, ο Μπρετόν παρουσίασε τον κομμουνισμό με σουρεαλιστικούς όρους το 1925 ως «τον πιο θαυμάσιο παράγοντα που υπήρξε ποτέ για την αντικατάσταση ενός κόσμου από έναν άλλο». Και το 1929, στο Δεύτερο Μανιφέστο του Σουρεαλισμού, διατύπωσε το κίνημα με κομμουνιστικούς όρους ως αφιερωμένο στην «πλήρη εξάλειψη των αξιώσεων της τάξης στην οποία ανήκουμε παρά τους εαυτούς μας».

Μετά την ακμή

Ο Φόστερ γράφει ότι ο υπερρεαλισμός μετά την ακμή του επέζησε με διαφορετικούς τρόπους, υπογραμμίζοντας την προσέγγιση του υπερρεαλισμού ως έκφραση «πρώιμου φροϊδομαρξισμού». Μία σύνθεση που επεδίωξαν να την υποστηρίξουν πολλοί άλλοι, όπως ο Βίλχελμ Ράιχ, ο Χέρμπερτ Μαρκούζε και ο Εριχ Φρομ, μέχρι και τη δεκαετία του 1960. Αλλά και ο Λακάν διαμορφώθηκε στο περιβάλλον του υπερρεαλισμού, αφού ολοκλήρωσε τη διδακτορική του διατριβή πάνω σε ένα από τα αγαπημένα του θέματα, την παράνοια. Ενώ ορισμένες από τις χαρακτηριστικές ιδέες του, ότι «η επιθυμία θεμελιώνεται στην έλλειψη», «η γλώσσα “επιμένει” στο ασυνείδητο», «το βλέμμα κρύβει την απειλή του ευνουχισμού» έχουν υπερρεαλιστικό προσανατολισμό. Ακόμη και ο Φουκό και ο Ντελέζ αναφέρθηκαν στο κίνημα.

Το ρεύμα του υπερρεαλισμού παρέμεινε επίσης στη λογοτεχνία. Και όπως μας υπενθυμίζει ο Πολιτσότι, οι γυναίκες του σουρεαλισμού ήταν περισσότερες από οποιοδήποτε άλλο κίνημα, αλλά εμφανίζονταν περισσότερο ως αντικείμενα παρά ως υποκείμενα, περισσότερο ως μούσες παρά ως δημιουργοί. Ωστόσο σήμερα οι σουρεαλίστριες εκτιμώνται όσο και οι άνδρες, όπως δείχνουν η περσινή αναδρομική έκθεση για τη Μερέτ Οπενχάιμ και οι πρωταγωνίστριες στην Μπιενάλε Τέχνης της Βενετίας του 2022, της οποίας ο τίτλος, «Το γάλα των ονείρων», αντλεί από το βιβλίο της σουρεαλίστριας Λεονόρα Κάρινγκτον.

Αντιπαραθέσεις

Σήμερα σουρεαλιστικές αντιπαραθέσεις βρίσκονται παντού γύρω μας. Τα σύγχρονα αστικά περιβάλλοντα είναι καθηλωτικά πανοράματα συνηθισμένων συγκρούσεων. Ομως σχεδόν κανείς δεν το παρατηρεί. Είναι φυσιολογικό, γράφει ο Χαλ Φόστερ. Και εξηγεί: Αυτό δείχνει τη μεγαλύτερη διαφορά μεταξύ του υπερρεαλισμού τότε και τώρα. Στην πρώτη δεκαετία του 1920 το σύνθημα ήταν η «υπέρβαση»: ο Μπρετόν την υποστήριζε και ο Μπατάιγ εφάρμοζε και θεωρητικοποιούσε την έννοια της παράβασης. Αλλωστε υπήρχε μια εναπομείνασα αστική τάξη με περισσότερο ή λιγότερο σαφείς γραμμές προς παραβίαση. Ο Λουίς Μπουνιουέλ παραβίασε αυτές τις γραμμές γυρίζοντας μαζί με τον Νταλί τις μεγάλες σουρεαλιστικές ταινίες του στα τέλη της δεκαετίας του 1920 «Ανδαλουσιανός σκύλος» και «Χρυσή εποχή»: εικόνες όπως ο βολβός του ματιού που κόβεται με ξυραφάκι στον «Ανδαλουσιανό σκύλο» δεν μπορούν να μη γίνουν αντιληπτές. Ωστόσο, οι συνθήκες του νόμου και της παραβατικότητας άλλαξαν μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, στα χρόνια της ανοικοδόμησης στην Ευρώπη.

Σε μια συνέντευξή του στις αρχές της δεκαετίας του 1950, ο Μπρετόν το έδειξε λέγοντας ότι τη δεκαετία του 1920 το πνεύμα απειλούνταν με πήξη, ενώ τώρα απειλείται με διάλυση. Ο Πολιτσότι θα επισημάνει ότι σήμερα ενισχύεται από μια διασπαστική οικονομία του χρηματιστικού κεφαλαίου. Εν ολίγοις, οι έννοιες νόμος και τάξη έχουν αλλάξει ριζικά από την εποχή που γεννήθηκε ο σουρεαλισμός. Το ίδιο ισχύει και για την έννοια της παράβασης. Στην πραγματικότητα, στη μηδενιστική φάση του νεοφιλελευθερισμού, η παράβαση ανήκει στην ηγεμονία των βασιλιάδων Ουμπού του κόσμου, όπως είναι ο Ντόναλντ Τραμπ. Ο σουρεαλισμός έχει κάνει στροφή στα δεξιά.

ΕΦΗ ΦΑΛΙΔΑ