«Σαμψών»: η ημιτελής όπερα των Ραμό και Βολταίρου

Ενας από τους μεγαλύτερους θαυμαστές της μουσικής του Ζαν Φιλίπ Ραμό ήταν ο Βολταίρος. Αλλά και ο εμβληματικός γάλλος συνθέτης υποκλινόταν στο πρωτοποριακό πνεύμα του σπουδαίου φιλοσόφου. Ηταν σχεδόν φυσική εξέλιξη η συνεργασία των δύο σημαντικών προσωπικοτήτων του Διαφωτισμού. Λέγεται μάλιστα ότι κάποια στιγμή ο Βολταίρος θέλοντας να δηλώσει αυτή την έντονη επιθυμία του έγραψε στον Ραμό: «Μην κάνεις παιδιά με τη μαντάμ Ραμό, κάνε μαζί μου», αφήνοντας σαφώς να εννοηθεί ότι έπρεπε η δημιουργική τους ανησυχία να σμίξει.

Βρέθηκε ο χρόνος και ο τρόπος. Η πρώτη τους προσπάθεια έγινε με την όπερα «Σαμψών», η οποία έχει τη μουσική ευφυΐα του Ζαν Φιλίπ Ραμό και το εμπνευσμένο λιμπρέτο του Βολταίρου. Ομως την εγκατέλειψαν αφού μια όπερα με θρησκευτική θεματολογία γραμμένη από τον – γνωστό για την κριτική του στην Εκκλησία – Βολταίρο θα απαγορευόταν από τις Αρχές εκείνη την εποχή. Αξίζει να σημειωθεί ότι ο Βολταίρος είχε ήδη γράψει το λιμπρέτο της όπερας «Ζαΐρα» (γαλλικός τίτλος: «Zaïre»), μιας πεντάπρακτης τραγωδίας που παρουσιάστηκε το 1732 στην Κομεντί Φρανσέζ. Θέτοντας το θέατρο στην υπηρεσία των ιδεών του Διαφωτισμού, ο συγγραφέας ασκεί κριτική στον θρησκευτικό φανατισμό και τις καταστροφικές του συνέπειες. Από την άλλη ο Ραμό άρχισε να γράφει όπερα στην πέμπτη δεκαετία της ζωής του. Την αρχή έκανε με το έργο «Ιππόλυτος και Αρικία» που παρουσιάζεται στη Βασιλική Ακαδημία της Μουσικής την 1η Οκτωβρίου 1733 και αμέσως αναγνωρίζεται ως η σπουδαιότερη όπερα από τον θάνατο του Ζαν Μπατίστ Λιλί.

Δημιουργία και διαφωνίες

Η δημιουργική προσπάθεια των δύο εξεχουσών προσωπικοτήτων των γραμμάτων και των τεχνών της γαλλικής κοινωνίας δεν ολοκληρώθηκε ποτέ. Μάλιστα, η παρτιτούρα του έργου αυτού χάθηκε πριν από 250 χρόνια. Εντούτοις το έργο αυτό παρουσιάστηκε στο Φεστιβάλ Aix-en-Provence, σε μουσική διεύθυνση Raphaël Pichon και σκηνοθεσία Claus Guth. Ομως δεν πρόκειται ακριβώς για το δημιούργημα των Ραμό και Βολταίρου αλλά για κομμάτια από έργα του Ζαν Φιλίπ Ραμό, με κείμενα εμπνευσμένα από τη βιβλική ιστορία του Σαμψών, τελευταίου Κριτή του Ισραήλ, η ιστορία του οποίου εξιστορείται στο βιβλίο των Κριτών της Παλαιάς Διαθήκης (Κριτές, κεφ. 13-16).

Εχει σημασία εδώ να ειπωθεί ότι όσο έγραφαν την εν λόγω όπερα οι δύο δημιουργοί εξέφρασαν τις διαφωνίες τους ως προς τη διαδικασία. Ο Βολταίρος λέγεται ότι κάποια στιγμή είπε στον Ραμό ότι αδυνατεί να προχωρήσει το έργο διότι πιστεύει ότι οι στίχοι του δεν ήταν εμπνευσμένοι. Μια άλλη πάλι φορά απαιτούσε από τον Ζαν Φιλίπ Ραμό μια πιο ιταλική προσέγγιση ενθαρρύνοντας τον συνθέτη να γράψει περισσότερες άριες. Τι ακριβώς ισχύει δεν θα το μάθουμε ενδεχομένως ποτέ. Το σημαντικό είναι ότι, 250 χρόνια μετά, ακόμη και μια μικρή ριπή της έμπνευσής τους μπορεί να προκαλέσει σήμερα ανάφλεξη.